Có những câu tục ngữ chỉ cần đọc lên là hiện ra cả một nếp sống. Trống làng nào làng ấy đánh, thánh làng nào làng ấy thờ là một câu như thế. Nó gói trọn cái thế tự trị của làng Việt xưa: mỗi làng một lệ riêng, một vị thần riêng, một cách xử việc riêng, và người làng bên không có quyền xen vào.
Nghĩa đen của câu tục ngữ
Vế đầu nói về cái trống. Trống làng ngày trước treo ở đình, là vật của chung, dùng để báo hiệu: trống thúc họp việc làng, trống báo hội, trống báo hoả hoạn, trống báo trộm cướp. Nghe tiếng trống là biết làng mình có việc. Nhưng trống làng nào thì làng ấy đánh, người làng khác không được tự tiện gióng lên.
Vế sau nói về thần. "Thánh" ở đây chỉ vị thần được thờ ở đình, thường gọi là thành hoàng làng, người được dân làng tin là che chở cho cả vùng đất ấy. Mỗi làng có vị riêng, sự tích riêng, ngày hội riêng, kiêng kỵ riêng. Làng này không thờ thánh làng kia, cũng không bàn chuyện thần làng kia linh hay không linh.
Ghép hai vế lại, câu tục ngữ mô tả một ranh giới rất rõ: việc của làng nào thì làng ấy lo, tín ngưỡng của làng nào thì làng ấy giữ.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Nghĩa bóng của câu là lời nhắc về ranh giới thẩm quyền và về sự tôn trọng cái riêng của mỗi cộng đồng. Mỗi nhóm người có quy ước của mình, hình thành từ hoàn cảnh, lịch sử và cả niềm tin của họ. Người ngoài đến thì nên tìm hiểu và tôn trọng, chứ đừng vội đem thước đo của nơi mình ra phán xét.
Câu tục ngữ cũng hàm ý một điều thực tế: chuyện trong nhà ai người ấy lo. Xen vào việc của một tập thể mà mình không thuộc về, dù có ý tốt, cũng dễ vụng và dễ gây phiền.
Nhưng cần nói cho đủ: câu này còn có sắc thái phê phán nhẹ. Khi người ta dùng nó để chỉ thói cục bộ, kiểu chỉ biết làng mình, khen làng mình, mặc kệ phần chung, thì trống làng nào làng ấy đánh trở thành lời chê chứ không còn là lời mô tả trung tính nữa.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu tục ngữ này xuất hiện từ bao giờ. Nó gắn liền với cấu trúc làng xã cổ truyền vùng đồng bằng Bắc Bộ, nơi mỗi làng có đình riêng, có hương ước riêng và có quyền tự quản khá rộng trong các việc nội bộ. Không nên gán câu nói cho một nhân vật hay một thời điểm cụ thể nào, vì không có căn cứ chắc chắn.
Trong lời nói hằng ngày, câu thường bị rút gọn chỉ còn vế đầu, "trống làng nào làng ấy đánh", vẫn đủ hiểu. Câu này đứng cùng mạch với những câu quen thuộc khác về lệ làng, như "phép vua thua lệ làng" hay "đất có lề, quê có thói", tuy mỗi câu nhấn một khía cạnh khác nhau.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là biết tôn trọng cái riêng của người khác. Mỗi gia đình, mỗi dòng họ, mỗi vùng quê có cách làm giỗ, cách cưới hỏi, cách kiêng kỵ khác nhau. Việc của khách là quan sát và làm theo chủ nhà, không phải là chỉnh sửa chủ nhà cho giống mình.
Bài học thứ hai là biết rõ giới hạn của mình. Nhiệt tình mà không đúng chỗ dễ thành xen vào. Trước khi góp ý cho một tập thể mình chỉ đứng bên ngoài, nên tự hỏi: mình đã hiểu đủ hoàn cảnh của họ chưa, và họ có mời mình góp ý không.
Bài học thứ ba là mặt trái cần tránh. Giữ cái riêng là tốt, nhưng khép kín đến mức chỉ biết phần mình thì hỏng. Ngày xưa, lối nghĩ cục bộ từng dẫn tới những vụ tranh chấp bờ ruộng, tranh bến nước, kiện cáo dai dẳng giữa hai làng liền kề, khiến cả hai bên cùng thiệt. Đó là phần của lệ làng cũ mà đời nay không nên giữ. Những việc chung như đường sá, kênh mương, môi trường thì phải bàn chung mới xong.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, câu tục ngữ ứng rất trúng vào chuyện phân định trách nhiệm giữa các bộ phận. Mỗi nhóm có quy trình và cách làm riêng, người ngoài nhảy vào chỉ đạo thường gây rối hơn là giúp. Cách hay là trao đổi qua người phụ trách, tôn trọng cách vận hành của họ, rồi cùng thống nhất phần giao nhau.
Trong quan hệ gia đình, nhất là giữa nhà chồng và nhà vợ, câu này nhắc một điều rất thiết thực: đừng đem lệ bên mình áp cho bên kia. Nhà này cúng giỗ vào buổi sáng, nhà kia làm buổi chiều; nhà này bày mâm mặn, nhà kia cỗ chay. Khác nhau không có nghĩa là sai.
Khi về quê hoặc đến một vùng lạ, cách ứng xử an toàn nhất là hỏi trước và làm theo người bản địa: vào đình chùa thì để ý cách ăn mặc, cách đứng lễ; dự đám thì hỏi giờ giấc, hỏi lệ mừng lệ viếng của địa phương. Một câu hỏi trước còn hơn một lần làm phật ý cả họ.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Đất có lề, quê có thói — mỗi nơi một tục riêng, đến nơi nào thì theo nếp nơi ấy.
- Nhập gia tuỳ tục — vào nhà ai phải theo lệ nhà ấy.
- Phép vua thua lệ làng — sức nặng của lệ làng trong đời sống thôn quê xưa.
- Ta về ta tắm ao ta — lòng gắn bó với nơi chốn của mình.
- Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài — con người chịu ảnh hưởng của khuôn khổ nơi mình sống.
Lời kết
Trống làng nào làng ấy đánh, thánh làng nào làng ấy thờ là câu tục ngữ dạy ta hai điều cùng lúc: tôn trọng nếp riêng của mỗi cộng đồng, và biết dừng lại đúng ranh giới của mình. Giữ được vế thứ nhất mà không rơi vào cục bộ, ta sẽ có cái mà làng xã xưa vẫn quý: sự hoà thuận giữa những người khác nhau nhưng cùng sống cạnh nhau.
