Có những ngày mọi thứ như quay lưng lại với mình: hỏng xe giữa đường, mất một hợp đồng đã chắc mười phần, trượt một kỳ thi đã ôn kỹ. Đúng lúc ấy, người Việt hay nhắc nhau một câu rất ngắn: Trong cái rủi có cái may. Câu tục ngữ không hứa hẹn phép màu, cũng không bảo ta phải vui khi đang mất mát. Nó chỉ nhắc rằng cách ta nhìn một sự việc ngay lúc nó vừa xảy ra thường chưa phải là cách nhìn đầy đủ nhất.
Nghĩa đen: “rủi” và “may” nằm chung một chỗ
“Rủi” trong tiếng Việt chỉ điều không lành, điều xảy đến ngoài ý muốn và để lại thiệt hại: rủi ro, gặp rủi, chẳng may. “May” thì ngược lại — điều thuận lợi đến mà mình không phải mất công giành lấy: may mắn, gặp may, của trời cho. Hai từ này đứng ở hai đầu đối lập của cùng một trục, và trong lời ăn tiếng nói hằng ngày chúng hầu như không bao giờ đi chung.
Cái đặc biệt của câu tục ngữ nằm trọn ở chữ “trong”. Người xưa không nói “sau cái rủi sẽ có cái may”, cũng không nói “bên cạnh cái rủi có cái may”. Chữ “trong” đặt cái may vào bên trong cái rủi, như hạt nằm trong quả, như ruột nằm trong vỏ. Nghĩa là điều tốt ấy không phải từ nơi khác chạy đến để đền bù; nó vốn đã nằm sẵn trong chính sự việc không may kia, chỉ là ở thời điểm đó ta chưa bóc ra được.
Nghĩa bóng: một sự việc luôn có nhiều mặt hơn ta thấy lúc đầu
Điều người xưa gửi gắm là một nhận xét rất tỉnh táo về nhận thức con người: khi biến cố vừa xảy ra, ta chỉ nhìn thấy phần mất mát, vì phần mất mát là thứ hiện ra ngay lập tức và đập vào cảm xúc mạnh nhất. Những hệ quả khác — có khi là hệ quả tốt — thì cần thời gian mới lộ diện. Người mất việc hôm nay chưa thể biết công việc mới sáu tháng sau hợp với mình hơn hẳn. Người bị từ chối một mối làm ăn chưa thể biết mình vừa tránh được một đối tác thiếu tử tế.
Nhưng cần hiểu cho đúng: câu tục ngữ không nói mọi cái rủi đều biến thành cái may. Có những mất mát không gì bù lại được, và tự an ủi kiểu gượng gạo trước một nỗi đau thật sự là điều vô duyên. Trong cái rủi có cái may là lời khuyên về thái độ nhìn nhận và về cách xử trí phần còn lại, chứ không phải một lời hứa rằng vũ trụ sẽ trả công cho ta.
Ở tầng sâu hơn, câu này còn hàm ý: cái may nằm trong cái rủi thường không tự rơi vào tay ai. Nó là bài học rút được, là mối quan hệ nhìn ra được, là thói quen xấu bị lộ ra và kịp sửa. Ai chịu tìm thì thấy, ai chỉ ngồi than thì cái rủi vẫn cứ là cái rủi.
Câu tục ngữ này từ đâu mà có?
Đây là một câu tục ngữ truyền miệng, không rõ ai đặt ra và cũng không gắn với một sự kiện lịch sử nào. Lối nói rất thuần Việt: hai từ đơn đối nhau, không dùng chữ Hán, dễ nói dễ nhớ đến mức trẻ con cũng thuộc.
Trong dân gian, câu này có vài cách nói gần giống. Người ta hay rút gọn thành “Trong rủi có may”. Ở miền Nam, cách nói quen thuộc là “Trong cái xui có cái hên”, dùng đúng cặp từ địa phương thay cho “rủi – may”. Ngoài ra còn có những câu cùng hướng an ủi như “Của đi thay người”, nói khi mất tiền mất của mà người vẫn bình an. Người Việt cũng quen với thành ngữ “Tái ông thất mã” mượn từ điển tích Trung Hoa, mang ý gần tương tự về chuyện hoạ phúc khó lường, nhưng đó là một mạch văn hoá khác chứ không phải nguồn gốc của câu tục ngữ thuần Việt này.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là hãy hoãn phán xét. Khi một chuyện xấu vừa xảy ra, kết luận “đời mình thế là hỏng” gần như luôn là kết luận vội. Chúng ta đang đứng quá gần sự việc để thấy hình dạng thật của nó. Cho mình vài ngày, vài tuần, đôi khi vài tháng, rồi hãy đánh giá.
Bài học thứ hai là hãy chủ động đi tìm cái may thay vì ngồi chờ. Sau mỗi biến cố, có ba câu đáng tự hỏi: chuyện này để lộ ra điểm yếu nào của mình, nó giải phóng cho mình khỏi thứ gì, và nó mở ra lựa chọn nào mà trước đây mình không dám nghĩ tới. Trả lời trung thực ba câu đó, cái may thường hiện ra khá rõ.
Bài học thứ ba là giữ được sự điềm tĩnh. Người tin rằng trong cái rủi có cái may thì ít hoảng loạn hơn, mà hoảng loạn mới chính là thứ biến một tổn thất nhỏ thành một tổn thất lớn. Nhiều người mất tiền vì rủi ro, rồi mất thêm gấp bội vì những quyết định cuống cuồng ngay sau đó.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, một dự án đổ vỡ thường kéo theo cả một bản kiểm kê quý giá: quy trình nào lỏng lẻo, ai là người đứng lại cùng mình khi khó khăn, khách hàng nào thực sự nghiêm túc. Nhiều người làm nghề lâu năm thừa nhận họ học được từ một lần thất bại nhiều hơn từ năm lần thuận buồm xuôi gió.
Trong học tập, trượt một nguyện vọng không hiếm khi lại đưa người trẻ vào đúng ngành hợp với mình hơn. Điều quyết định không phải là cú trượt, mà là việc em đó có chịu ngồi xuống xem lại mình mạnh yếu ở đâu hay không.
Trong nuôi dạy con, đây là câu rất đáng dạy sớm. Trẻ làm vỡ đồ, bị bạn từ chối chơi cùng, thi đấu thua — thay vì chỉ dỗ cho nín, cha mẹ có thể cùng con tìm xem chuyện đó cho con biết thêm điều gì. Đứa trẻ lớn lên với thói quen ấy sẽ bền hơn hẳn trước những va vấp về sau.
Trong ứng xử, câu tục ngữ nhắc ta cẩn thận khi nói với người đang gặp nạn. Đừng vội buông một câu “trong cái rủi có cái may đấy mà” khi người ta còn chưa nguôi. Hãy để họ được buồn cho đủ, rồi mới cùng họ tìm phần sáng của câu chuyện.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Của đi thay người — an ủi khi mất mát vật chất mà con người vẫn bình an, coi đó là cái giá đã trả thay.
- Sông có khúc, người có lúc — đời người có đoạn thuận đoạn khó, không ai khổ mãi cũng chẳng ai sướng mãi.
- Hết cơn bĩ cực đến hồi thái lai — qua giai đoạn cùng quẫn thì sẽ tới lúc hanh thông.
- Hoạ vô đơn chí, phúc bất trùng lai — tai hoạ hay kéo đến liền nhau, còn điều may thì hiếm khi lặp lại; nhắc ta luôn dè chừng.
- Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo — gặp khó khăn lớn cũng đừng buông xuôi giữa chừng.
- Ai giàu ba họ, ai khó ba đời — cảnh giàu nghèo không cố định, thời vận có thể đổi thay.
Lời kết
Nói cho cùng, Trong cái rủi có cái may là một câu dạy cách nhìn chứ không phải một câu bói vận. Nó không giúp ta tránh được rủi ro, nhưng giúp ta không bị rủi ro đánh gục ngay từ cú đầu tiên. Giữ được cái đầu tỉnh và chịu tìm phần sáng trong chuyện không vui, người ta thường bước ra khỏi biến cố với thứ mà trước đó mình không có. Đó chính là cái may mà người xưa nói tới.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
