Ca dao nhà nông có những câu nghe qua tưởng vui, ngẫm lại mới thấy nặng. Câu hát về người chồng đi bừa giữa trời mưa là một trong số đó. Cả hai câu không có một chữ nào than thở, vậy mà cái cực vẫn hiện lên rất rõ.
Trời mưa thì mặc trời mưa
Chồng tôi đi bừa đã có áo tơi
Nghĩa đen: cái áo tơi và buổi bừa ngày mưa
Bừa là công đoạn tiếp sau cày. Đất đã lật lên thành tảng, phải bừa cho nhuyễn, cho phẳng thì mới cấy được. Việc này lệ thuộc vào nước và vào thời vụ, đến ngày là phải làm, trời nắng hay mưa cũng vậy. Chậm một buổi có khi lỡ cả lứa mạ.
Áo tơi là thứ áo che mưa của người xưa, kết bằng lá đem phơi khô rồi khâu chồng lên nhau, khoác qua vai buông xuống lưng. Nó nhẹ, rẻ, tự làm được, che được lưng và vai cho người đang cúi làm việc. Nhưng nó cũng chỉ có thế: chân vẫn lội bùn, mặt vẫn hứng mưa, gió tạt thì nước vẫn vào.
Hai chữ “thì mặc” trong câu đầu là một cái phẩy tay rất gọn. Mưa cứ mưa, việc cứ làm. Còn hai chữ “đã có” ở câu sau nghe như một lời trấn an: nhà tôi lo được, không sao đâu.
Nghĩa bóng: cái bình thản của người quen chịu cực
Nói trời mưa thì mặc trời mưa là cách người lao động xưa đối diện với những thứ mình không đổi được. Trời không nghe ai cả, kêu than cũng không làm mưa tạnh, nên tốt nhất là khoác áo tơi lên vai rồi ra đồng. Đó không phải sự vô cảm với chính mình, mà là một thứ bản lĩnh rất thực tế của người phải sống bằng mùa vụ.
Nhưng cái hay của câu ca dao nằm ở chỗ nó để lộ ra sự thiếu thốn ngay trong lời trấn an. Thứ duy nhất bảo vệ người đàn ông giữa mưa gió là mấy tấm lá khâu lại. Người vợ nói “đã có áo tơi” bằng giọng yên tâm, mà người nghe lại thấy thương. Câu hát vì thế vừa là lời khoe kín đáo về sự tháo vát của nhà mình, vừa là một tiếng thở dài rất khẽ.
Cũng có người đọc câu này với giọng hóm hỉnh, như lời người vợ nói cứng cho vui. Cả hai cách hiểu đều có lý và không loại trừ nhau: người xưa vẫn quen pha chút cười vào chỗ khổ nhất, để còn đi tiếp được.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt và ra đời từ bao giờ. Chiếc áo tơi và con trâu cái bừa cho thấy câu hát gắn với làng quê Bắc Bộ và Trung Bộ, nơi áo tơi từng là vật dụng quen thuộc trong mỗi nhà, nhưng cũng chỉ nên nói tới đó, không thể xác định nơi phát tích.
Cụm mở đầu “trời mưa thì mặc trời mưa” rất dễ hát và dễ nối, nên trong dân gian còn gặp những cặp câu khác cũng bắt đầu bằng đúng năm chữ ấy rồi rẽ sang ý khác. Bản nào có trước thì không có cách nào xác định, và cũng không cần thiết phải xác định.
Bài học rút ra
Thứ nhất, phân biệt cái đổi được và cái không đổi được. Trời mưa là chuyện ngoài tầm tay, còn chuẩn bị áo tơi, chọn giờ ra đồng, làm nhanh cho kịp thì nằm trong tầm tay. Người biết dồn sức vào phần mình quyết định được sẽ đỡ mệt hơn nhiều so với người ngồi trách hoàn cảnh.
Thứ hai, đừng coi sự chịu đựng của người khác là chuyện đương nhiên. Người vợ trong câu ca dao nói nhẹ tênh, nhưng ai từng ra đồng ngày mưa đều biết cái rét ngấm vào lưng là thế nào. Trong nhà cũng vậy, người ít kêu ca nhất thường lại là người vất vả nhất.
Thứ ba, tình nghĩa nằm ở những thứ rất nhỏ. Cái áo tơi được khâu sẵn, phơi khô, treo đúng chỗ để chồng vơ lấy là đi, đó là cách thương nhau của người lao động: không nói lời hoa mỹ, chỉ lo cho nhau bằng vật dụng cụ thể.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Chiếc áo tơi ngày nay đã thành áo mưa, ủng, mũ bảo hộ, găng tay. Người làm công việc ngoài trời như thợ xây, người giao hàng, người thu gom rác vẫn phải ra đường trong mưa nắng như xưa. Trang bị đủ cho họ, và trả công xứng đáng cho những buổi làm việc trong thời tiết xấu, chính là cách hiểu câu ca dao bằng hành động.
Trong công việc nói chung, tinh thần “thì mặc trời mưa” rất hợp với những lúc gặp biến động ngoài dự tính. Thay vì mất thời gian than thở về thị trường, về khách hàng khó tính, hãy hỏi xem mình còn cái áo tơi nào để khoác lên rồi làm tiếp phần việc của mình.
Trong gia đình, câu hát gợi một thói quen đáng giữ: chuẩn bị sẵn cho người thân những thứ nhỏ mà cần. Chai nước để trong cặp con, cái áo mưa gấp sẵn trong cốp xe của chồng, hộp thuốc để đúng ngăn quen của mẹ. Những thứ ấy nói được nhiều hơn lời.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Trên đồng cạn dưới đồng sâu / Chồng cày vợ cấy con trâu đi bừa” — cả nhà cùng ra đồng, mỗi người một việc.
- “Một nắng hai sương” — bốn chữ gói trọn ngày dài lam lũ của nhà nông.
- “Chồng em áo rách em thương” — tình nghĩa vợ chồng trong cảnh nghèo.
- “Ơn trời mưa nắng phải thì” — nỗi thấp thỏm trông trời của người làm ruộng.
- “Lao xao gà gáy rạng ngày” — buổi sáng bắt đầu từ lúc trời còn chưa sáng hẳn.
- “Râu tôm nấu với ruột bầu” — bữa ăn đạm bạc mà vẫn ấm vì có nhau.
Lời kết
Câu trời mưa thì mặc trời mưa để lại cho người đọc hôm nay hai thứ: một thái độ sống rất vững trước những điều không đổi được, và một lời nhắc đừng quên chiếc áo tơi mỏng manh trên vai người đang làm lụng. Hiểu được cả hai thì mới nghe trọn được câu hát tưởng như rất nhẹ này.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
