Trong ca dao Việt Nam có những câu ngắn đến mức tưởng như chưa nói xong, vậy mà nghe một lần là nhớ mãi. “Trời mưa bong bóng phập phồng - Mẹ đi lấy chồng con ở với ai” là một câu như thế: nửa đầu tả trời, nửa sau là một câu hỏi không ai đáp nổi.
Nghĩa đen: cơn mưa nổi bong bóng
“Bong bóng” ở đây là những bọt nước tròn nổi lên trên mặt sân, mặt ao khi hạt mưa rơi xuống. Chúng phồng lên rồi vỡ, chỗ này vỡ thì chỗ kia lại nổi. Hai chữ “phập phồng” tả rất đúng cái nhịp ấy: cứ dập dềnh, chực vỡ, không yên được lúc nào.
Người xưa để ý rằng mưa nổi nhiều bong bóng thường là mưa dai, mưa còn lâu mới tạnh - khác với cơn rào ào một trận rồi thôi. Vì vậy hình ảnh mở đầu không chỉ là tả cảnh; nó còn báo trước một khoảng thời gian dài lê thê, ẩm ướt, buồn bã.
“Mẹ đi lấy chồng” là chuyện người mẹ tái giá, đi bước nữa. “Con ở với ai” là câu hỏi bật ra từ miệng đứa trẻ - hoặc từ lòng người mẹ đang day dứt, tuỳ cách ta nghe.
Nghĩa bóng - vì sao lại là bong bóng mưa
Chỗ tài tình của bài ca dao nằm ở việc chọn hình ảnh. Bong bóng nước là thứ mong manh nhất trần đời: vừa nổi lên đã vỡ, không cầm được, không giữ được. Đặt ngay trước câu hỏi “con ở với ai”, nó thành hình ảnh của chính đứa trẻ - một sinh linh nhỏ bé, chông chênh, không biết sẽ trôi dạt về đâu.
Hai chữ phập phồng lại càng đắt, vì tiếng Việt vẫn dùng chúng để tả trái tim đang thấp thỏm lo âu. Trời phập phồng mà lòng người cũng phập phồng. Chỉ một từ mà nối được cảnh với tình, không cần thêm lời giải thích nào.
Điều bài ca dao nói tới là nỗi bơ vơ khi chỗ dựa lớn nhất của một đứa trẻ lung lay. Người xưa không kể lể, không trách móc; họ chỉ tả một sân nước mưa rồi buông một câu hỏi. Nhưng câu hỏi ấy nặng hơn mọi lời than.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao truyền miệng, không có tác giả và không rõ ra đời khi nào. Câu này rất phổ biến, thường được hát ru, và cũng thường được nhắc lại trong lời ăn tiếng nói hằng ngày mỗi khi trời mưa dai.
Có nơi hát tiếp thêm câu sau, thành một bài dài hơn, với những lời như con ở với bà, với dì, với chú - nội dung thay đổi tuỳ vùng và tuỳ người hát. Cũng có bản đổi “phập phồng” thành một từ láy khác. Vì là ca dao, không bản nào được coi là chuẩn, và cũng không có căn cứ nào để gắn bài này với một câu chuyện có thật hay một nhân vật cụ thể.
Bài học rút ra
Trẻ con cảm nhận được nhiều hơn người lớn tưởng. Đứa trẻ trong bài không phân tích được hoàn cảnh gia đình, nhưng nó biết rất rõ rằng chỗ dựa của mình đang lung lay. Mọi biến động lớn trong nhà - chuyển nhà, ly hôn, người thân qua đời - đều in dấu lên đứa nhỏ, dù nó chưa nói ra được thành lời.
Cần nghe câu ca dao này cho công bằng. Bài không lên án người mẹ, và ta cũng không nên mượn nó để trách những người phụ nữ đi bước nữa. Một người mẹ goá bụa hay dang dở có quyền tìm lại hạnh phúc của mình. Điều bài ca dao nêu ra chỉ là một sự thật khó: khi người lớn thay đổi cuộc đời mình, đứa trẻ cũng bị cuốn theo, và nỗi hoang mang của nó là có thật, cần được đếm đến.
Nói ít mà chọn đúng hình ảnh thì hơn hẳn nói nhiều. Cả bài chỉ mười bốn chữ, không một chữ nào là bình luận, vậy mà người nghe hiểu trọn. Đó là sức mạnh của một hình ảnh được chọn thật đúng.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với các gia đình đang trải qua thay đổi lớn, bài ca dao là một lời nhắc rất khẽ: đừng quên hỏi đứa trẻ. Nhiều người lớn nghĩ rằng cứ lo đủ cơm áo, trường lớp cho con là xong, mà quên rằng điều con cần biết nhất là “rồi con sẽ ở với ai, ngày mai nhà mình thế nào”. Trả lời câu ấy một cách rõ ràng, bình tĩnh, đúng mức tuổi của con, thường giúp con yên lòng hơn mọi món quà.
Với người xung quanh, câu ca dao nhắc cách cư xử với những đứa trẻ trong hoàn cảnh éo le: đừng đem chuyện gia đình của chúng ra bàn tán trước mặt, đừng thương hại lộ liễu. Một sự đối xử bình thường, tự nhiên là điều tử tế nhất có thể dành cho một đứa trẻ đang thấy mình khác bạn bè.
Và ở nơi làm việc hay lớp học, cùng một tinh thần ấy vẫn dùng được: khi một tập thể có thay đổi lớn, người bị động nhất luôn là người ít quyền quyết định nhất. Nói sớm, nói rõ với họ về chỗ đứng của họ chính là cách gỡ đi phần lớn nỗi phập phồng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Mưa bong bóng thì chầy”: kinh nghiệm dân gian cho rằng mưa nổi bong bóng là mưa còn dai, lâu tạnh.
- “Mấy đời bánh đúc có xương - Mấy đời dì ghẻ lại thương con chồng”: nói thẳng nỗi lo của đứa trẻ trong bài, dù ngày nay không nên coi đó là định kiến đúng với mọi người.
- “Mẹ già như chuối chín cây”: cũng mượn một hình ảnh mong manh để nói về mẹ.
- “Còn cha gót đỏ như son - Đến khi cha chết gót con đen sì”: cùng nói cảnh đứa trẻ mất chỗ dựa.
- “Con có cha như nhà có nóc”: khẳng định vai trò che chắn của cha mẹ trong đời đứa con.
- “Thân em như hạt mưa sa”: cũng lấy hạt mưa làm hình ảnh cho phận người nhỏ bé, không tự định đoạt được.
Lời kết
Một sân nước mưa nổi đầy bong bóng và một câu hỏi bỏ lửng - “Trời mưa bong bóng phập phồng” không kết luận điều gì, không trách ai. Nó chỉ giữ lại tiếng nói của một đứa trẻ, để bao đời sau mỗi lần trời mưa dai, người lớn lại chợt nhớ ra rằng trong mọi đổi thay của mình, luôn có ai đó bé nhỏ đang phập phồng theo.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
