Nhiều bài ca dao Việt Nam mở đầu bằng một cảnh trời đất, rồi mới nói tới chuyện lòng người. “Trên trời có đám mây xanh - Ở giữa mây trắng, chung quanh mây vàng” là một mở đầu như thế: hai câu vẽ trời, để rồi câu thứ ba bất chợt quay về một ước ao rất đỗi con người.
Nghĩa đen: một đám mây ba màu
Hai câu đầu tả rất chính xác một cảnh trời quen thuộc lúc xế chiều. “Mây xanh” ở đây là nói cả khoảng trời xanh cùng đám mây in trên đó. “Ở giữa mây trắng” là phần mây dày, còn giữ được sắc trắng sáng. “Chung quanh mây vàng” là rìa đám mây bắt nắng chiều, hắt lên màu vàng óng.
Người viết ra hai câu này hẳn đã đứng ngoài đồng, ngửa mặt nhìn trời rất lâu. Không có sự để ý ấy thì khó mà tách được ba lớp màu trong cùng một đám mây, và khó mà xếp chúng gọn gàng theo trật tự giữa - chung quanh như vậy.
Bài ca dao thường được hát tiếp bằng lời ước của chàng trai: ước lấy được người mình thương, để mua gạch Bát Tràng - thứ gạch nổi tiếng bền đẹp - về xây, xây dọc rồi lại xây ngang, xây cả một cái hồ hình bán nguyệt cho nàng rửa chân. Từ đám mây trên trời, bài thơ hạ xuống một giấc mơ rất cụ thể về mái nhà.
Nghĩa bóng - vì sao phải mở đầu bằng đám mây
Người xưa gọi lối mở đầu này là hứng: mượn một cảnh vật trước mắt để khơi mạch cảm xúc rồi mới vào chuyện chính. Đám mây kia không liên quan gì tới việc lấy vợ, nhưng nó làm ba việc cùng lúc.
Thứ nhất, nó dựng không khí. Trời chiều rực rỡ, lòng người dễ mềm, lời ngỏ vì thế cũng dễ nghe hơn. Thứ hai, nó trì hoãn một nhịp, cho người nói lấy đà và cho người nghe kịp chuẩn bị - vào thẳng chuyện cưới xin thì đường đột quá. Thứ ba, và tinh tế nhất, nó làm phép so sánh ngầm: đám mây đẹp mà xa vời, cũng như người con gái đẹp mà chưa chắc thuộc về mình. Chữ “ước gì” đứng ngay sau đó cho thấy người nói tự biết điều mình mong còn xa.
Và cái ước ấy rất đáng chú ý: anh không ước vàng bạc, không ước quan tước. Anh ước xây một mái nhà tử tế và một cái hồ nhỏ để người thương rửa chân sau buổi đồng áng. Đó là hạnh phúc được hình dung bằng những viên gạch có thật.
Nguồn gốc và các dị bản
Bài này là ca dao truyền miệng, không có tác giả, không rõ ra đời khi nào. Việc bài nhắc tới gạch Bát Tràng - tên một làng nghề gốm nổi tiếng - chỉ cho thấy loại gạch ấy đã quen thuộc trong đời sống, chứ không đủ để xác định niên đại; mọi suy đoán chắc nịch về thời điểm ra đời của bài đều thiếu căn cứ.
Các bản hát khác nhau ở nhiều chỗ. Có nơi mở bằng “Trên trời có đám mây xanh”, có nơi thay bằng một cảnh khác. Phần sau, số câu nhiều ít không giống nhau: có bản dừng ở việc xây nhà, có bản kể thêm cảnh hồ bán nguyệt, có bản còn nối dài thêm nữa. Đó là lẽ thường của ca dao - mỗi vùng giữ lại phần mình thích.
Bài học rút ra
Biết để ý cái đẹp quanh mình. Người nghĩ ra hai câu mở đầu này là một người lao động, ngày ngày dãi nắng dầm mưa, vậy mà vẫn nhìn ra ba lớp màu của một đám mây. Cái đẹp không đợi ai rảnh rỗi mới hiện ra; nó chỉ đợi người chịu ngước lên.
Ước mơ nên có hình hài cụ thể. Chàng trai trong bài không ước chung chung là “sống hạnh phúc”. Anh ước gạch loại nào, xây theo lối nào, xây thêm cái gì. Một mong muốn càng cụ thể thì càng gần với việc có thể bắt tay vào làm.
Cách mở lời quyết định phần lớn kết quả. Vào chuyện bằng một câu tả trời tả mây, người nói vừa giữ được sự nhã nhặn, vừa để người nghe có thời gian. Đây là bài học dùng được cho bất cứ cuộc trò chuyện khó nào, không riêng chuyện tình cảm.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong giao tiếp, lối “hứng” của ca dao chính là điều mà ngày nay ta gọi là dẫn dắt. Trước khi đề nghị tăng lương, trước khi góp ý một đồng nghiệp, trước khi bàn với cha mẹ một chuyện lớn - một hai câu mở đầu nhẹ nhàng, đúng cảnh đúng lúc, có thể đổi hẳn thái độ của người nghe.
Ý về giấc mơ cụ thể thì hợp với chuyện làm ăn và tiết kiệm. Người muốn “có nhà” mãi vẫn chỉ muốn; người biết rõ mình cần bao nhiêu tiền, trong bao nhiêu năm, mỗi tháng phải để dành bao nhiêu, thì đã đi được một quãng. Chàng trai trong ca dao đếm được từng viên gạch của giấc mơ mình.
Còn với con cái, hai câu tả mây là một cách rất nhẹ để tập cho trẻ nhìn ngắm và gọi tên điều mình thấy. Cùng con ra sân lúc chiều muộn, hỏi con đám mây kia có mấy màu - việc nhỏ ấy nuôi được khả năng quan sát và cả vốn từ, hơn hẳn việc bắt con học thuộc bài ca dao mà không hiểu.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Ước gì sông rộng một gang - Bắc cầu dải yếm để chàng sang chơi”: cũng bắt đầu bằng chữ “ước gì”, cũng là một mong ước táo bạo mà dễ thương.
- “Đêm trăng thanh anh mới hỏi nàng - Tre non đủ lá đan sàng nên chăng”: mượn cảnh vật để ngỏ lời, cùng một lối kín đáo.
- “Gió đưa cành trúc la đà”: mở đầu bằng một nét cảnh rồi mới dẫn vào cảm xúc.
- “Trong đầm gì đẹp bằng sen”: lấy vẻ đẹp thiên nhiên làm gương soi cho phẩm chất con người.
- “Râu tôm nấu với ruột bầu - Chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon”: hạnh phúc được đo bằng những thứ rất cụ thể, rất đời.
- “Thuyền về có nhớ bến chăng”: mượn cảnh sông nước để hỏi lòng người.
Lời kết
Từ một đám mây ba màu trên trời chiều đến mấy viên gạch xây nhà, bài ca dao “Trên trời có đám mây xanh” đi một quãng rất xa mà nghe vẫn liền mạch. Có lẽ vì người xưa hiểu rằng mọi giấc mơ về một mái ấm đều bắt đầu từ một khoảnh khắc rất đẹp, khi ta ngước lên trời và bỗng nghĩ tới một người.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
