Người xưa quan sát ruộng vườn rồi rút ra những câu ngắn mà thâm thuý, Trẻ trồng na, già trồng chuối là một trong số đó. Nghe qua thì tưởng chỉ là kinh nghiệm làm vườn, ngẫm kỹ mới thấy đây là một nhận xét sắc sảo về cách con người tính toán theo quỹ thời gian còn lại của mình.
Nghĩa đen: hai loại cây, hai nhịp thời gian
Cây na trồng từ hạt phải mất nhiều năm mới cho quả, mà quả đầu cũng chưa sai. Người trồng na là người chấp nhận chờ, đổi lấy một vườn cây bền, cho thu hoạch lâu dài về sau. Còn cây chuối thì khác hẳn: trồng bằng cây con tách từ bụi mẹ, chỉ khoảng một năm là trổ buồng, lại đẻ cây con liên tục nên bụi chuối tự nối đời rất nhanh.
Vì thế mà người trẻ hợp với cây na: họ còn dài ngày tháng, đợi được. Người già hợp với cây chuối: trồng hôm nay, năm sau đã có buồng chuối bày lên bàn thờ ngày giỗ, không phải mong ngóng xa xôi. Đó là cách chọn cây rất tỉnh táo của người biết mình còn bao nhiêu thời gian.
Nghĩa bóng: mỗi tuổi một cách tính
Từ chuyện cây, câu tục ngữ nói sang chuyện người. Mỗi chặng đời có một chân trời khác nhau, và cách đầu tư công sức phải hợp với cái chân trời ấy.
Người trẻ nên làm những việc lâu ra kết quả nhưng đáng giá về sau: học một nghề khó, theo đuổi một tấm bằng, xây dựng uy tín, rèn một kỹ năng phải mất mười năm mới thành thục. Họ có thứ tài sản mà tiền không mua được là thời gian, nên đừng tiêu nó vào những việc chỉ đem lại cái lợi trước mắt.
Người lớn tuổi thì ngược lại, nên chọn việc vừa sức, thấy được kết quả trong tầm mắt, và quan trọng hơn là để lại được cho lớp sau. Bụi chuối cho buồng rồi lại đẻ cây con, hình ảnh ấy rất gần với việc một người có tuổi truyền nghề, chỉ việc, dựng nếp nhà cho con cháu tiếp tục.
Cũng cần hiểu trẻ trồng na, già trồng chuối theo tinh thần linh hoạt chứ đừng cứng nhắc. Câu tục ngữ không cấm người già trồng na. Rất nhiều cụ vẫn trồng cây lâu năm, biết rõ mình sẽ không kịp hái quả, nhưng vẫn trồng cho cháu con. Đó là một cách sống đẹp mà câu tục ngữ không phủ nhận, chỉ là nó nói về lựa chọn thông thường của số đông.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian gắn với đời sống nhà nông, không rõ có từ bao giờ và không thể quy cho tác giả nào. Nội dung của nó phản ánh trực tiếp kinh nghiệm làm vườn của người Việt ở vùng đồng bằng và trung du, nơi na và chuối đều là cây quen thuộc trong vườn nhà.
Câu này thường được nhắc chung với những câu cùng nói về việc tính toán theo thời gian như “Ăn cây nào rào cây ấy” hay các câu về trồng cây gây rừng. Ngoài phạm vi đó, không có căn cứ chắc chắn nào về xuất xứ để nêu ra, nên chỉ nên xem đây là lời đúc kết truyền miệng.
Bài học rút ra
Câu trẻ trồng na, già trồng chuối để lại vài điều rất đáng ngẫm. Bài học đầu tiên là biết tính theo quỹ thời gian của mình. Trước khi bắt đầu một việc lớn, hãy tự hỏi mình còn bao nhiêu năm để theo đuổi nó và mình có đủ kiên nhẫn đến lúc thu hoạch không. Người hai mươi tuổi bỏ ra bảy năm học một nghề là đầu tư khôn ngoan. Người sáu mươi tuổi dốc hết tiền dưỡng già vào một dự án mười lăm năm mới có lãi thì lại là chuyện khác.
Bài học thứ hai là đừng ép người khác theo nhịp của mình. Người trẻ hay sốt ruột chê ông bà chỉ quanh quẩn với mấy việc lặt vặt. Người lớn tuổi lại hay lo con cháu theo đuổi những thứ xa vời. Nếu hiểu rằng hai bên đang đứng ở hai điểm khác nhau trên cùng một con đường, cả hai sẽ bớt trách nhau.
Bài học thứ ba là cây nào cũng cần trồng. Câu tục ngữ không xui ai ngồi không. Dù trẻ hay già, người ta vẫn phải trồng một cái gì đó. Chỉ là chọn giống cho hợp thôi.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong nghề nghiệp, người mới ra trường nên ưu tiên chỗ làm dạy được nghề, dù lương chưa cao, thay vì chạy theo công việc trả tiền nhanh mà không tích được kỹ năng gì. Đó chính là trồng na. Ngược lại, người đã ngoài năm mươi chuyển hướng sự nghiệp thì nên chọn thứ tận dụng được vốn liếng và quan hệ sẵn có, cho kết quả trong vài năm, đó là trồng chuối.
Trong chuyện tiền bạc, người còn trẻ có thể chấp nhận những khoản đầu tư dài hạn và chịu được biến động, còn người sắp nghỉ hưu thì nên ưu tiên an toàn và khả năng rút ra khi cần. Cùng một số tiền, hai lứa tuổi phải dùng hai cách.
Trong gia đình, ông bà có thể “trồng chuối” theo nghĩa đẹp nhất: kể lại chuyện dòng họ cho cháu nghe, dạy cháu gói bánh, chép lại vài công thức nấu ăn, sửa sang mảnh vườn. Đó là những việc thấy kết quả ngay mà lại nuôi được lớp sau.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Tre già măng mọc — lớp trước già đi thì lớp sau lớn lên tiếp nối, giống bụi chuối nối đời.
- Khôn đâu tới trẻ, khoẻ đâu tới già — mỗi lứa tuổi mạnh một thứ, nên chọn việc cho hợp sức.
- Trẻ cậy cha, già cậy con — vòng nương tựa giữa các thế hệ trong một đời người.
- Ăn quả nhớ kẻ trồng cây — nhắc lòng biết ơn với người đã trồng cây từ trước để lớp sau có quả mà ăn.
- Sinh lão bệnh tử — bốn chặng tất yếu của đời người, lý do khiến mỗi tuổi phải tính một cách.
- Dục tốc bất đạt — vội vàng thì hỏng việc, nhắc người trẻ đủ kiên nhẫn chờ cây ra quả.
Lời kết
Trẻ trồng na, già trồng chuối là bài học về sự tương xứng giữa việc mình làm và quãng đời còn lại của mình. Nó không xui người già an phận, cũng không giục người trẻ liều lĩnh, mà chỉ nhắc mỗi người hãy nhìn cho đúng chỗ mình đang đứng rồi chọn giống cây cho phải. Ai chọn đúng thì vườn nào cũng có quả, dù là quả na hay buồng chuối.
