Trong nhà có đứa bé lên ba là cả nhà rộn hẳn lên. Nó hỏi suốt ngày, nói suốt ngày, nghe được câu gì là lặp lại câu ấy. Người xưa nhìn cảnh đó rồi đặt ra một câu rất hóm: Trẻ lên ba, cả nhà học nói. Câu tục ngữ tưởng chỉ để đùa, hoá ra lại chứa một lời dặn không nhỏ cho người lớn.
Nghĩa đen
Lên ba là quãng đứa trẻ bật ra tiếng nói nhiều nhất. Trước đó nó chỉ nói được vài từ rời rạc, đến tuổi này thì bắt đầu nối thành câu, bắt đầu hỏi vì sao, bắt đầu kể lại chuyện vừa thấy. Vốn từ tăng lên từng ngày, gần như câu nào nghe được nó cũng thử dùng lại.
Vế sau nói cả nhà học nói, và có thể hiểu theo hai hướng đều đúng. Hướng thứ nhất: cả nhà phải bận rộn dạy nó nói, ai cũng thành ông thầy bà thầy, hết ông bà đến cha mẹ, anh chị. Hướng thứ hai, sâu hơn: chính người lớn cũng phải học lại cách nói của mình, vì đứa bé lặp lại tất cả những gì nó nghe được, kể cả những lời không nên lặp.
Nghĩa bóng
Ở lớp nghĩa bóng, câu tục ngữ chuyển trọng tâm từ đứa trẻ sang người lớn. Trẻ con là tấm gương phản chiếu nếp nhà. Trong nhà nói năng nhẹ nhàng thì đứa bé nói nhẹ nhàng; trong nhà quen buông lời nặng nề, cạnh khoé, thì đứa bé cũng bật ra đúng những chữ ấy vào lúc người lớn không ngờ nhất.
Vì thế nghĩa bóng của câu này là một lời cảnh tỉnh êm ái: muốn dạy trẻ nói cho hay thì người lớn phải tự sửa mình trước. Không có cách dạy nào bằng cách sống trước mặt con. Người xưa không giảng dài, chỉ đặt hai vế cạnh nhau rồi để người nghe tự thấy phần trách nhiệm của mình.
Câu nói còn hàm ý về sức lan toả của một đứa trẻ trong nhà. Một sinh linh nhỏ mà làm thay đổi nhịp sinh hoạt, cách trò chuyện, thậm chí cả tính nết của người lớn. Đó là điều thú vị nhất mà câu tục ngữ ghi nhận.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu này lưu truyền trong dân gian, không rõ có từ bao giờ, cũng không thể quy cho ai. Nó nằm trong nhóm những câu đúc kết kinh nghiệm nuôi dạy trẻ, được truyền lại chủ yếu qua lời ăn tiếng nói hằng ngày của các bà, các mẹ.
Dân gian có nhiều câu khác cùng nói về tuổi lên ba, cho thấy người xưa coi đây là một mốc quan trọng của đời người. Chữ lên ba vừa chỉ tuổi thật, vừa mang nghĩa ước lệ cho quãng trẻ bắt đầu hiểu chuyện. Riêng câu này thì lời khá thống nhất, ít thấy biến thể; đôi khi người ta đọc thành Trẻ lên ba, nhà học nói cho gọn, nghĩa không đổi.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là giữ lời trước mặt trẻ. Người lớn thường quên rằng đứa bé đang chơi ở góc nhà vẫn nghe hết. Một câu nói xấu người vắng mặt, một tiếng chửi thề buột miệng, một lời mỉa mai giữa vợ chồng — tất cả đều có thể quay lại từ miệng đứa trẻ, đúng ngữ điệu, đúng hoàn cảnh.
Bài học thứ hai là dạy con bằng cách cùng làm chứ không bằng cách ra lệnh. Trẻ lên ba học nói bằng cách nghe và bắt chước, không phải bằng cách được giảng. Những nết khác cũng vậy: chào hỏi, cảm ơn, xin lỗi, ăn uống có ý tứ. Người lớn làm đều thì trẻ làm theo, không cần nhắc nhiều.
Bài học thứ ba là trân trọng quãng thời gian ngắn ngủi này. Chặng tập nói đi qua rất nhanh, chỉ vài năm. Đó là lúc đứa trẻ cần người trò chuyện cùng nhất, mà cũng là lúc người lớn dễ viện cớ bận rộn nhất. Bỏ lỡ quãng ấy thì sau này rất khó bù, vì đứa trẻ đã quen tự chơi một mình.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong nhiều gia đình hiện nay, người thay cha mẹ trò chuyện với trẻ nhiều khi lại là chiếc điện thoại hay cái ti vi. Đứa bé vẫn nghe rất nhiều lời, nhưng là lời một chiều, không ai đáp lại nó, không ai sửa cho nó. Câu tục ngữ nhắc rằng học nói là chuyện hai chiều, phải có người nghe và trả lời thì đứa trẻ mới thật sự học được.
Với ông bà sống chung, câu này gợi ra một vai trò đẹp. Người có tuổi thường kiên nhẫn hơn, có nhiều chuyện để kể, và kho từ ngữ dân dã của các cụ là thứ mà sách vở khó thay. Một đứa trẻ được ông bà kể chuyện, ru hát, sẽ có vốn tiếng Việt mềm mại hơn hẳn.
Với người đi làm, tinh thần của câu tục ngữ vẫn dùng được: ở đâu có người mới, ở đó người cũ phải để ý cách mình nói và làm. Một nhóm làm việc cũng giống một cái nhà, người vào sau học nếp từ người vào trước, học cả cái hay lẫn cái dở.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Dạy con từ thuở còn thơ — nhấn rằng việc uốn nắn phải làm từ sớm.
- Học ăn, học nói, học gói, học mở — nói năng là một trong những việc đầu tiên con người phải học.
- Con hư tại mẹ, cháu hư tại bà — nhắc phần trách nhiệm của người lớn trong nhà, dù cách nói có phần nghiêm khắc.
- Cha nào con nấy — chỉ sự sao chép rất tự nhiên của trẻ từ người sinh ra mình.
- Uốn lưỡi bảy lần trước khi nói — lời dặn giữ mồm giữ miệng, càng đúng khi trong nhà có trẻ nhỏ.
- Ba tháng biết lẫy, bảy tháng biết bò, chín tháng lò dò biết đi — cùng ghi lại các mốc lớn lên của trẻ trong những năm đầu.
Lời kết
Trẻ lên ba, cả nhà học nói là câu tục ngữ vui mà thấm. Nó kể một cảnh sinh hoạt quen thuộc, rồi lặng lẽ đặt trách nhiệm vào tay người lớn. Đứa trẻ đang học nói cũng chính là lúc cả nhà được nhắc học lại cách nói với nhau, và cái nếp hình thành trong những năm ấy sẽ theo đứa trẻ đi suốt phần đời còn lại.
