Có những câu tục ngữ càng đọc càng thấy nhiều tầng, và Trâu ta ăn cỏ đồng ta là một câu như thế. Nghe qua thì đơn giản như chuyện chăn trâu, nhưng người xưa đang nói về thái độ sống: biết trân trọng cái của mình thay vì mãi ngóng sang bờ bên kia.
Nghĩa đen: con trâu và bãi cỏ quen
Người chăn trâu ngày trước thuộc lòng từng bờ ruộng, từng bãi cỏ trong làng. Thả trâu ở đồng nhà thì yên tâm: cỏ ở đó trâu ăn quen, không sợ nhầm phải cỏ độc, không sợ trâu phá lúa nhà người khác, không sợ đi xa rồi lạc, rồi mất. Cho trâu ăn cỏ đồng ta còn là giữ đúng lệ làng, không lấn sang phần của người khác.
Câu này thường được nhắc kèm một vế sau nói rằng cỏ đồng mình tuy ngắn, tuy không mỡ màng bằng nơi khác nhưng lại thơm, lại lành. Ý ấy làm rõ thêm nghĩa đen: không phải đồng ta có cỏ tốt nhất, mà là cỏ ở đồng ta hợp với trâu ta nhất, và người chủ hoàn toàn chủ động được.
Nghĩa bóng: quý cái mình đang có
Chuyển sang chuyện đời, trâu ta là những gì thuộc về mình — quê hương, gia đình, nghề nghiệp, người bạn đời, mối làm ăn đã gây dựng. Cỏ đồng ta là những điều kiện quen thuộc quanh ta, có thể không hào nhoáng nhưng vừa vặn và bền.
Người xưa nhận ra một điểm yếu rất người: cái gì ở xa cũng trông đẹp hơn cái đang cầm trong tay. Nhìn sang nhà bên thì thấy vườn họ tốt hơn, nghề họ nhàn hơn, chồng con họ ngoan hơn. Cái nhìn đó thường thiếu chính xác vì ta chỉ thấy phần họ để lộ ra, còn phần khó nhọc thì họ giấu đi. Trâu ta ăn cỏ đồng ta kéo người nghe về thực tế: hãy nhìn cho kỹ cái mình có trước khi vội chê.
Đây cũng là lời nhắc về sự thuỷ chung. Trong quan hệ vợ chồng, câu này được dùng để khuyên nhau giữ lòng, đừng vì một chút hào nhoáng bên ngoài mà làm hỏng cái đang lành lặn. Trong làm ăn, nó khuyên đừng bỏ mối quen chỉ vì một lời chào hàng ngọt hơn.
Nguồn gốc và các cách hiểu khác nhau
Đây là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ xuất xứ cụ thể và cũng không thể quy cho một tác giả nào. Câu thường xuất hiện dưới dạng cặp lục bát, phần sau nói về vị thơm của cỏ đồng nhà, nên nhiều người xếp nó vào ca dao hơn là tục ngữ thuần tuý.
Cùng mạch ý này, dân gian còn có câu Ta về ta tắm ao ta, dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn. Hai câu bổ sung cho nhau, đều nói về việc quay về với cái thuộc về mình.
Cần nói thẳng một điều: câu tục ngữ này dễ bị dùng sai. Có người mượn nó để bênh cho sự ngại thay đổi, để từ chối học hỏi bên ngoài, thậm chí để biện minh cho tư tưởng khép kín. Đó không phải điều người xưa muốn nói. Câu nói khuyên quý cái của mình, chứ không khuyên tin rằng cái của mình là nhất và không cần nhìn ai. Người chăn trâu giỏi vẫn biết đồng bên có giống cỏ tốt để xin về gieo trên đồng nhà.
Bài học rút ra
Trước hết là bài học biết đủ. Người luôn so đo với hàng xóm thì không bao giờ thấy vui, vì lúc nào cũng có ai đó hơn mình ở một điểm nào đó. Nhìn lại cái mình có, thấy nó vừa vặn và đáng giữ, đó là một dạng khôn ngoan chứ không phải cam chịu.
Tiếp đến là bài học về sự bền vững. Cỏ đồng ta thì mùa nào cũng có, còn bãi cỏ tốt ở xa thì có thể hôm nay được thả, mai người ta rào lại. Cái gì thuộc về mình, mình chủ động được thì mới yên tâm dựa vào lâu dài. Trong công việc cũng vậy: kỹ năng tự tay rèn được đáng tin hơn nhiều so với cơ hội trông chờ từ người khác.
Bài học thứ ba nằm ở chỗ ít người để ý: quý cái của mình đi liền với trách nhiệm bồi bổ nó. Đồng cỏ muốn tốt thì phải giữ nước, phải để cỏ kịp lên, không thả trâu ăn trụi. Gia đình, nghề nghiệp, mối quan hệ cũng thế — cứ khai thác mà không vun đắp thì đến lúc quay về sẽ chỉ còn đất trống.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, không ít người nhảy việc liên tục vì thấy nơi khác lương nhỉnh hơn, để rồi mỗi chỗ chỉ ở vài tháng và không kịp giỏi lên ở đâu cả. Tinh thần trâu ta ăn cỏ đồng ta ở đây là hãy khai thác cho hết những gì chỗ đang làm có thể cho mình — kinh nghiệm, quan hệ, uy tín — trước khi tính chuyện đi.
Với chuyện làm ăn nhỏ, đó là biết dựa vào lợi thế sẵn có ở địa phương: nguồn hàng gần, khách quen trong xóm, nghề của gia đình. Nhiều người bỏ hết vốn chạy theo mặt hàng đang sốt ở nơi khác mà quên rằng mình không có chút lợi thế nào ở đó.
Trong gia đình, câu này hợp để nhắc nhau về lòng thuỷ chung và về cách nhìn con cái. Đừng lấy con nhà người ta ra làm thước đo cho con mình. Mỗi đứa trẻ có một thế mạnh riêng, việc của cha mẹ là tìm ra và nuôi lớn thế mạnh ấy, chứ không phải bắt nó lớn theo hình dáng nhà bên.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Ta về ta tắm ao ta, dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn — cùng một ý quý cái thuộc về mình.
- Đứng núi này trông núi nọ — chê thói không yên với chỗ đứng hiện tại, luôn ngóng sang nơi khác.
- Cơm nhà, quà vợ — nhắc cái bình dị trong nhà mới là chỗ dựa lâu bền.
- Tốt danh hơn lành áo — cái bên ngoài không quan trọng bằng cái gốc.
- Chim khôn kêu tiếng rảnh rang, người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe — giá trị thật nằm ở bên trong chứ không ở vẻ phô trương.
Lời kết
Trâu ta ăn cỏ đồng ta không dạy ta co mình lại, mà dạy ta đứng vững trên nền của mình trước đã. Biết cái mình có, giữ nó, làm nó tốt lên — rồi từ đó mà mở rộng ra. Người nào làm được như thế thì đi xa đến đâu cũng không sợ mất gốc, mà ở gần cũng không thấy chật.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
