Trong kho ca dao Việt, hiếm bài nào mở đầu bằng tiếng gọi thân mật đến thế: Trâu ơi ta bảo trâu này. Người đi cày không quát, không giục, không ra lệnh, mà gọi con vật của mình đúng như gọi một người bạn sắp cùng ra đồng. Mấy tiếng ấy hé lộ cả một cách đối đãi mà đến hôm nay đọc lại vẫn thấy ấm.
Trâu ơi ta bảo trâu này
Trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta
Cấy cày vốn nghiệp nông gia
Ta đây trâu đấy ai mà quản công
Bao giờ cây lúa còn bông
Thì còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn
Nghĩa đen: một người ngồi nói chuyện tử tế với một con trâu
Trước hết hãy đọc bài ca dao đúng như nó là: một người nông dân trò chuyện với con trâu nhà mình lúc sắp ra đồng. Chữ ơi là tiếng gọi dành cho người thân, cho bạn bè, cho người mình muốn nhờ vả nhẹ nhàng. Chữ này đứng cuối câu nghe như một cái vỗ vai.
Câu thứ hai mới là chỗ đáng dừng lâu nhất: trâu cày với ta. Không phải "trâu cày cho ta", càng không phải "ta bắt trâu đi cày". Chữ với đặt hai bên vào cùng một công việc, cùng một luống cày, cùng một buổi sớm. Người cầm chuôi cày, trâu kéo lưỡi cày, thiếu một bên thì thửa ruộng nằm im. Một chữ nhỏ như thế đủ biến quan hệ sai khiến thành quan hệ cùng làm.
Câu Cấy cày vốn nghiệp nông gia giải thích lý do phải ra đồng. "Nghiệp" ở đây là nghề cha truyền con nối, là cái phận mà cả nhà nông lẫn con trâu sinh ra đã mang. Người nói câu ấy không than thân, chỉ bình thản nhận việc.
Đến Ta đây trâu đấy ai mà quản công thì hai bên được đặt cạnh nhau, gần như ngang hàng. "Quản công" nghĩa là kể công, so đo xem ai làm nhiều hơn ai. Người nông dân nói thẳng: cả hai đã cùng đổ sức xuống một mảnh ruộng thì chẳng bên nào cần ngồi tính phần của mình.
Hai câu cuối là một lời hứa, mà cũng là một giao kèo: Bao giờ cây lúa còn bông, thì còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn. Chừng nào ruộng còn cho người hạt thóc, chừng ấy bờ ruộng vẫn còn cỏ cho trâu. Người nhận phần của mình, đồng thời bảo đảm phần cho con vật đã cùng mình làm ra phần ấy.
Nghĩa bóng: đạo lý sòng phẳng với người đã cùng mình đổ mồ hôi
Đọc kỹ thì thấy bài ca dao không dừng ở chuyện con trâu. Người xưa mượn buổi sớm ngoài ruộng để nói một nếp cư xử: ai đã cùng ta làm nên thành quả thì phải có phần trong thành quả ấy. Con trâu không biết đòi, không biết kêu ca, không thể ngồi lại chia chác. Chính vì thế, việc người nông dân tự mình nhớ tới phần cỏ của nó mới đáng nói.
Có một điều tinh tế nữa: lời hứa trong bài không hào phóng quá mức. Người ta không hứa cho trâu ăn thóc, cũng không hứa cho trâu nghỉ cả đời. Cái được hứa chỉ là ngọn cỏ ngoài đồng — vừa đúng nhu cầu của trâu, vừa nằm trong tầm tay người nói. Đó là kiểu hứa của người biết mình có gì và giữ lời được đến đâu, chứ không phải hứa cho êm tai lúc cần việc.
Trâu ơi ta bảo trâu này vì vậy là lời của một người coi cộng sự là cộng sự, dù cộng sự ấy chỉ là con vật. Ở đây không có tính toán lời lỗ, chỉ có tình nghĩa và sự có trước có sau.
Bài ca dao này từ đâu tới, chữ nghĩa có xê dịch không
Đây là ca dao dân gian, truyền miệng qua nhiều đời. Không ai biết ai đặt ra nó, cũng không ai biết nó xuất hiện từ bao giờ; mọi lời khẳng định về tác giả hay niên đại đều thiếu căn cứ. Điều chắc chắn là nó ra đời từ nếp làm ăn của nền nông nghiệp lúa nước, nơi con trâu gắn với người suốt cả đời lao động.
Vì lưu truyền bằng miệng nên chữ nghĩa xê dịch tùy vùng, tùy người kể. Câu thứ ba có nơi đọc "Cấy cày vốn nghiệp nông gia", có nơi đọc "Cấy cày giữ nghiệp nông gia"; cách ngắt nhịp câu "Ta đây trâu đấy ai mà quản công" cũng mỗi người một khác. Đó là chuyện bình thường của ca dao, và không nên coi bản nào là gốc để chê các bản còn lại là sai.
Ba điều đọng lại sau bài ca dao
Thứ nhất, hãy rủ thay vì sai. Cùng một việc phải làm, cách mở lời quyết định phần lớn không khí của buổi làm việc ấy. Người nông dân hoàn toàn có thể lôi trâu ra ruộng mà chẳng cần nói câu nào — trâu vẫn phải đi. Nhưng ông vẫn gọi, vẫn giải thích, vẫn hứa hẹn. Sự tôn trọng ấy chẳng tốn gì mà làm công việc bớt nặng.
Thứ hai, đừng ngồi kể công. Chữ "ai mà quản công" gạt bỏ thói so đo. Trong bất cứ việc chung nào, hễ có người bắt đầu đếm xem mình làm bao nhiêu phần thì việc chung bắt đầu rạn. Người xưa chọn cách ngược lại: cứ làm hết sức mình, còn phần của người kia thì mình lo chứ không đòi.
Thứ ba, đã hưởng thì phải chia. Câu kết buộc phần của người vào phần của trâu, hai bên được cùng được, thiếu cùng thiếu. Ai chỉ muốn nhận mà quên phần người khác thì sớm muộn cũng chẳng còn ai cùng ra ruộng.
Câu ca dao ấy nói gì với người hôm nay
Nơi rõ nhất là chỗ làm việc. Người phụ trách một nhóm có thể sai việc bằng mệnh lệnh khô khốc, cũng có thể nói rõ việc này để làm gì và khi xong thì phần thưởng chia thế nào. Cách thứ hai chính là tinh thần "cày với ta" và "còn bông lúa thì còn ngọn cỏ". Một nhóm làm xong dự án lớn mà chỉ người đứng đầu được ghi tên thì lần sau khó ai còn dốc sức.
Trong nhà cũng vậy. Việc bếp núc, chăm con, dọn dẹp hiếm khi chia đều tuyệt đối, nhưng thái độ thì chia được: cùng làm, không kể công, cùng hưởng lúc dư dả. Nhiều cuộc cãi vã trong gia đình bắt đầu đúng ở chỗ một người ngồi xuống "quản công".
Với người buôn bán, bài học nằm ở chữ tín. Người bạn hàng cho mua chịu lúc khó, người thợ ở lại làm thêm giờ mùa cao điểm — đến khi khấm khá mà nhớ tới họ, ấy là giữ đúng lời hứa "còn ngọn cỏ ngoài đồng".
Những câu ca dao, tục ngữ cùng mạch nghĩa
- Được mùa chớ phụ ngô khoai, đến khi thất bát lấy ai bạn cùng — lúc no đủ đừng quay lưng với thứ đã nuôi mình lúc thiếu.
- Con trâu là đầu cơ nghiệp — nhìn con trâu ở khía cạnh khác: nền tảng làm ăn của nhà nông.
- Tậu trâu, cưới vợ, làm nhà, trong ba việc ấy thật là khó thay — con trâu được xếp ngang những việc lớn nhất đời người.
- Ăn quả nhớ kẻ trồng cây — cùng tinh thần biết ơn người làm ra cái mình đang hưởng.
- Uống nước nhớ nguồn — lời dặn ngắn gọn nhất về việc không quên gốc gác của thành quả.
- Ai ơi bưng bát cơm đầy, dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần — bát cơm nào cũng có công sức đứng phía sau.
Lời kết
Ngày nay máy cày đã thay chỗ con trâu trên phần lớn cánh đồng, nhưng đạo lý gói trong bài ca dao thì chưa cũ. Trâu ơi ta bảo trâu này vẫn nhắc một câu hỏi rất giản dị: những ai đã cùng ta làm nên cái ta đang có, và ta đã nhớ tới phần của họ chưa. Trả lời sòng phẳng được câu ấy thì dù làm nghề gì, ta vẫn đang giữ đúng nếp người xưa.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
