Người xưa quan sát đàn trâu ngoài đồng rồi rút ra một nhận xét sắc lẹm về lòng người: Trâu buộc ghét trâu ăn. Câu nói chỉ vỏn vẹn năm tiếng nhưng nói trúng một thói tật cũ kỹ mà thời nào cũng gặp, ở đâu cũng có.
Nghĩa đen: con trâu bị buộc và con trâu được thả
Ngoài đồng, có con trâu đang bị buộc vào gốc cây hoặc cột dây ngắn, chỉ quanh quẩn được một vòng nhỏ, cỏ quanh đó đã bị gặm trụi. Cách đó không xa, con trâu khác được thả rông, tha hồ chọn bãi cỏ non mà ăn. Con trâu bị buộc nhìn sang, giương mắt, hếch sừng, tỏ vẻ khó chịu.
Điều đáng nói là con trâu kia có ăn nhiều đến mấy cũng không lấy mất phần cỏ trong tầm dây của con trâu bị buộc. Nỗi bực ấy không đến từ việc bị thiệt, mà đến từ việc thấy kẻ khác sướng hơn mình. Người xưa nhìn ra chi tiết đó và mượn nó để nói chuyện người.
Nghĩa bóng: thói đố kỵ với người hơn mình
Nghĩa bóng của câu rất rõ: kẻ kém may mắn, kẻ đang bị bó buộc thường sinh lòng ghen ghét với người đang thuận lợi hơn. Sự ghen ghét đó không nhằm cải thiện hoàn cảnh của chính mình, mà chỉ nhằm mong người kia bớt sung sướng đi.
Cái độc của lòng đố kỵ nằm ở chỗ nó là một cảm xúc rỗng. Người tham thì ít ra còn muốn có thêm cho mình; người đố kỵ chỉ muốn người khác mất bớt, dù mình chẳng được thêm gì. Vì thế nó bào mòn tâm trí mà không đem lại chút lợi nào.
Câu tục ngữ cũng ngầm chỉ ra cái gốc của thói này: sự bất lực. Con trâu bị buộc không tự cởi được dây nên chỉ còn biết hằn học. Người ta hay đố kỵ nhất khi thấy mình mắc kẹt và không tin mình có thể thay đổi được tình thế. Hiểu điều này giúp ta bớt khắt khe với người đố kỵ, nhưng cũng cảnh tỉnh chính mình: mỗi lần thấy khó chịu vì người khác thành công, đó là dấu hiệu ta đang bị buộc ở đâu đó mà chưa chịu nhìn thẳng.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian lưu truyền qua lời nói, không rõ ai đặt ra và có từ bao giờ. Hình ảnh trong câu gắn chặt với sinh hoạt đồng ruộng, nơi cảnh trâu buộc bên bờ ruộng và trâu thả trên bãi là chuyện thường ngày.
Trong dân gian còn lưu hành dạng đầy đủ hơn với vế sau nói về việc con trâu bị buộc ghen ghét con trâu được ăn cỏ, nhưng phần được dùng nhiều nhất và đứng vững nhất vẫn là năm chữ ngắn gọn này. Cùng ý ấy, người Việt còn có cách nói ghen ăn tức ở, con gà tức nhau tiếng gáy. Hai câu sau nghiêng về sự ganh đua hơn thua, còn Trâu buộc ghét trâu ăn nhấn mạnh vào cảnh ngộ chênh lệch giữa hai bên.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là học cách nhận ra lòng đố kỵ ở chính mình. Nó ít khi xuất hiện dưới cái tên thật. Nó thường đội lốt những câu chê bai có vẻ khách quan: người kia được thế là nhờ quan hệ, nhờ may, chứ tài cán gì. Khi ta thấy mình bỗng dưng bận tâm quá mức tới việc tìm lý do hạ thấp thành công của ai đó, gần như chắc chắn đó là dấu hiệu.
Bài học thứ hai là chuyển năng lượng sang việc cởi dây cho mình. Con trâu bị buộc mà cứ nhìn sang con trâu kia thì mãi vẫn đói. Thay vì tốn sức so đo, hãy hỏi mình đang bị buộc bởi cái gì: thiếu kỹ năng, thiếu thông tin, ngại thay đổi, hay chỉ vì chưa từng thử. Câu hỏi ấy có ích hơn hẳn.
Bài học thứ ba dành cho người đang ở thế thuận lợi. Người xưa không chỉ trách con trâu bị buộc, mà còn ngầm nhắc rằng sự chênh lệch dễ sinh ra mâu thuẫn. Người đang được hơn nếu biết khiêm nhường, biết chia sẻ, biết không phô trương quá mức thì sẽ tránh được nhiều điều tiếng không đáng có.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, cảnh trâu buộc ghét trâu ăn hiện ra mỗi mùa xét tăng lương hay đề bạt. Người không được chọn dễ sinh ấm ức, rồi bàn ra tán vào, làm không khí cả nhóm nặng nề. Cách xử lý lành mạnh là thẳng thắn hỏi quản lý mình còn thiếu gì và cần làm gì trong kỳ tới, thay vì âm thầm hằn học.
Trên mạng xã hội, nơi ai cũng chỉ đăng phần đẹp nhất của đời mình, câu tục ngữ càng đáng nhớ. Cuộn màn hình xem người khác đi chơi, mua nhà, khoe con giỏi rất dễ sinh cảm giác mình thua kém, trong khi cái ta thấy chỉ là một lát cắt đã được chọn lọc.
Trong gia đình và họ hàng, đố kỵ là thứ phá vỡ tình thân nhanh nhất, nhất là chuyện so bì anh em ai được cha mẹ cho nhiều hơn. Cha mẹ nên tránh so sánh con này với con kia, vì lời so sánh tưởng vô hại lại là hạt giống của lòng ghen ghét về sau.
Những câu tục ngữ, ca dao cùng chủ đề
- Con gà tức nhau tiếng gáy — ganh đua nhau vì hơn thua chứ không vì lợi ích thật.
- Ghen ăn tức ở — chỉ thẳng thói khó chịu khi thấy người khác được hơn mình.
- Ăn không được thì đạp đổ — mức độ nặng hơn của đố kỵ, đã chuyển sang phá hoại.
- Thấy người sang bắt quàng làm họ — mặt trái khác của thói so đo địa vị.
- Ở hiền gặp lành — lời khuyên ngược lại: giữ lòng lành thì tự khắc yên ổn, khỏi cần ganh với ai.
Lời kết
Người xưa không hô hào đạo lý cao xa, chỉ đặt hai con trâu cạnh nhau là đủ để ta soi lại mình. Điều đáng nhớ nhất từ câu Trâu buộc ghét trâu ăn là: mỗi lần thấy lòng cồn lên vì người khác được hơn, hãy quay lại nhìn sợi dây đang buộc mình. Cởi được sợi dây ấy thì bãi cỏ nào cũng thành của mình, chẳng cần ghen với ai nữa.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
