Trong kho tục ngữ Việt có những câu chỉ nói một hiện tượng ai cũng thấy, vậy mà nghe xong lại thấy nhẹ lòng. “Trăng đến rằm thì trăng tròn” là một câu như vậy. Nó không dạy ta phải làm gì, chỉ nhắc rằng có những chuyện muốn nhanh cũng không nhanh được, và đó không phải là điều đáng lo.
Nghĩa đen: vòng khuyết tròn của một tháng trăng
Người Việt xưa sống theo lịch âm, mà lịch âm thì tính theo trăng. Đầu tháng trăng còn là một nét mảnh treo phía tây lúc chập tối, rồi mỗi đêm mỗi đầy thêm một chút. Đến ngày rằm — tức mười lăm âm lịch — trăng tròn vành vạnh, lên sớm và sáng suốt đêm. Qua rằm, trăng lại khuyết dần cho tới lúc mất hẳn, rồi tháng sau bắt đầu lại từ đầu.
Người xưa không cần dụng cụ nào cũng biết chắc điều đó. Cứ nhìn trăng là biết hôm nay đầu tháng hay cuối tháng, còn mấy hôm nữa thì tới rằm. Chính cái đều đặn không bao giờ sai ấy làm nên sức nặng của câu nói: trăng đến rằm thì trăng tròn — không sớm hơn được, mà cũng chẳng bao giờ lỡ hẹn.
Nghĩa bóng: cái gì đủ ngày đủ tháng thì tự nó thành
Nghĩa bóng của câu này là mọi sự đều cần đủ thời gian mới chín. Đứa trẻ đến tuổi thì tự biết đi, biết nói; người học nghề làm mãi rồi tay cũng quen; cái cây trồng xuống phải qua bao nhiêu mùa mới cho quả đầu tiên. Sốt ruột đến mấy cũng không rút ngắn được quãng đường ấy.
Trong lời nói dân gian, câu này hay được dùng để nói về sự trưởng thành của con người, nhất là khi nhìn một đứa con vừa lớn lên trông thấy. Cha mẹ nhìn con hôm qua còn lóng ngóng, nay đã ra dáng, thường buột miệng một câu như thế — vừa mừng vừa có chút bâng khuâng.
Nhưng nghĩa bóng còn một tầng nữa, kín đáo hơn: đã có rằm thì cũng có ngày trăng khuyết. Câu tục ngữ nói về lúc viên mãn, mà chính vì nói về vòng quay của trăng nên nó cũng ngầm nhắc rằng không ai tròn đầy mãi. Đó là chỗ khiến câu nói này vừa an ủi người đang chờ đợi, vừa nhắc người đang ở lúc đẹp nhất đừng quá tự đắc.
Nguồn gốc và các cách nói gần nghĩa
Đây là câu tục ngữ dân gian, không rõ có từ bao giờ. Trong đời sống, người ta dùng nó chủ yếu như một lời trấn an, thường đi kèm một cái phẩy tay: cứ từ từ, đến lúc thì khắc xong.
Kho tục ngữ Việt còn nhiều câu cùng mạch nhưng khác hình ảnh: “có công mài sắt có ngày nên kim” nói về công sức bền bỉ, “nước chảy đá mòn” nói về sức của thời gian, “dục tốc bất đạt” nói thẳng vào cái hại của sự vội. So với chúng, câu về trăng dịu hơn cả, vì nó không nhấn vào nỗ lực mà nhấn vào nhịp tự nhiên của mọi việc.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là biết phân biệt việc cần cố và việc cần đợi. Có những việc càng dồn sức càng nhanh xong, nhưng cũng có những việc chỉ chờ được: một mối quan hệ mới nhen, một vết thương lòng, một đứa trẻ đang tập tự lập, một sản phẩm cần thời gian để người ta quen. Đem cách xử lý của loại việc này áp vào loại việc kia là hỏng cả hai.
Bài học thứ hai là đợi không có nghĩa là ngồi yên. Trăng tròn được là vì đêm nào nó cũng đi đúng phần đường của mình. Người chờ đến lúc chín cũng vậy: vẫn học, vẫn làm, vẫn góp từng chút một, chỉ là không nôn nóng đòi kết quả ngay. Hiểu câu tục ngữ thành cái cớ để buông xuôi thì là hiểu ngược.
Bài học thứ ba là bình thản với lúc chưa tròn. Ai cũng có quãng đời mà nhìn quanh thấy bạn bè đã yên chỗ, còn mình thì chưa. Câu tục ngữ nhắc rằng mỗi người có nhịp riêng, và chưa tròn hôm nay không có nghĩa là mãi mãi khuyết. Đây là lời an ủi, không phải lời hứa hẹn về may rủi: nó chỉ khuyên ta giữ lòng cho vững, chứ không nói trước điều gì sẽ đến.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong học tập, tinh thần của câu này chống lại thói học gấp. Người học ngoại ngữ mong ba tháng nói thạo, người mới tập thể thao mong vài tuần có kết quả, rồi thất vọng mà bỏ dở. Nếu ngay từ đầu chấp nhận rằng phải đủ tháng đủ năm mới ra hình ra dạng, người ta sẽ đi được xa hơn nhiều.
Trong công việc, câu tục ngữ hợp với những nghề cần tích luỹ: nghề dạy học, nghề y, nghề sửa chữa, nghề viết lách. Người mới vào nghề thường sốt ruột vì thấy mình chậm chạp so với đàn anh. Nhưng cái mà đàn anh có không phải là bí quyết giấu kín, mà là số năm đã đi qua. Cứ làm cho đủ, tay nghề rồi sẽ đến.
Trong nuôi dạy con, đây là lời nhắc rất cần cho cha mẹ hay so con mình với con nhà khác. Có đứa biết nói sớm, có đứa biết đi sớm, có đứa mãi lớp bốn mới đọc trôi chảy. Thay vì thúc ép và tạo áp lực, cha mẹ nên tạo điều kiện đều đặn rồi để con lớn theo nhịp của nó. Dĩ nhiên, nếu thấy dấu hiệu bất thường về sức khoẻ hay phát triển thì phải đưa con đi khám, chứ không phó mặc cho thời gian — trăng đến rằm thì trăng tròn là lời khuyên kiên nhẫn, không phải lời khuyên bỏ mặc.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Có công mài sắt có ngày nên kim — kiên trì đủ lâu thì việc khó mấy cũng thành.
- Dục tốc bất đạt — càng nóng vội càng dễ hỏng việc.
- Nước chảy đá mòn — sức của sự bền bỉ nằm ở chỗ lặp đi lặp lại.
- Chưa học bò đã lo học chạy — bỏ qua bước nền tảng thì không đi xa được.
- Tre già măng mọc — thế hệ sau đến lượt mình cũng sẽ trưởng thành.
- Sông có khúc, người có lúc — đời có lúc đầy lúc vơi, không ai một mực mãi.
Lời kết
“Trăng đến rằm thì trăng tròn” là câu tục ngữ của người biết nhìn trời. Nó không hứa hẹn điều gì to tát, chỉ chỉ ra một nhịp điệu có thật: cái gì cũng cần đủ ngày đủ tháng. Giữa nhịp sống hôm nay, khi cái gì cũng muốn có ngay, câu nói cũ ấy vẫn là một chỗ để lòng mình chậm lại — làm cho đều, chờ cho đúng lúc, và đừng quên rằng sau rằm trăng lại khuyết, nên lúc tròn đầy cũng chẳng nên kiêu.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
