Có những câu ca dao đọc lên là bật cười vì cái vô lý rất duyên của nó. “Trăng bao nhiêu tuổi trăng già - Núi bao nhiêu tuổi gọi là núi non” là một câu như thế. Trăng và núi thì làm gì có tuổi để mà hỏi; nhưng chính câu hỏi không thể trả lời ấy lại là chỗ hay nhất của bài.
Nghĩa đen và chỗ chơi chữ
Đọc theo mặt chữ, đây là hai câu hỏi đặt cạnh nhau. Câu thứ nhất hỏi trăng phải bao nhiêu tuổi thì gọi là trăng già. Trong tiếng nói dân gian, người ta vẫn quen gọi trăng cuối tháng - vầng trăng khuyết, mờ, lên muộn - là trăng già, đối lại với trăng non đầu tháng. Vậy nên câu hỏi có vẻ hợp lý, cho tới khi ta nhận ra trăng chỉ có một, tháng nào cũng khuyết rồi lại tròn, chẳng hề nhiều tuổi thêm.
Câu thứ hai mới là chỗ tài tình. “Núi non” là một từ ghép quen thuộc chỉ vùng đồi núi nói chung - như trong non nước, non xanh. Nhưng chữ non trong tiếng Việt còn có nghĩa là trẻ, là chưa già, như tre non, măng non. Câu ca dao cố tình đặt chữ non vào thế lơ lửng giữa hai nghĩa: hỏi núi bao nhiêu tuổi thì được gọi là “núi non”, tức là gọi là núi trẻ.
Hỏi như vậy thì không ai đáp được, và người hỏi cũng biết thế. Đây là kiểu câu đố mẹo, đố cho vui, đố để thử tài ăn nói của người đối diện.
Nghĩa bóng - hỏi trăng núi để hỏi người
Ca dao ít khi nói chuyện thiên nhiên chỉ vì thiên nhiên. Câu hỏi về tuổi của trăng, tuổi của núi thường xuất hiện trong lối hát đối đáp nam nữ, và điều thật sự muốn hỏi là chuyện tuổi tác của con người: bao nhiêu thì còn trẻ, bao nhiêu thì đã muộn, đã đến lúc tính chuyện trăm năm chưa?
Đằng sau đó còn một ý sâu hơn. Trăng khuyết rồi lại tròn, núi thì đứng nguyên qua bao đời - thiên nhiên gần như không đổi, chỉ có con người là già đi. Đặt câu hỏi “trăng bao nhiêu tuổi” là gián tiếp nhắc rằng cái già cỗi vốn thuộc về ta chứ không thuộc về trăng núi. Một câu đùa mà chạm tới nỗi ngậm ngùi rất người: thời gian không lấy đi gì của trời đất, nhưng lấy đi rất nhiều của mỗi đời người.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian, không có tác giả và không xác định được thời điểm ra đời. Câu thuộc nhóm ca dao đố - đối, vốn gắn với sinh hoạt hát ví, hát giao duyên: một bên ra câu đố hiểm, bên kia phải đáp lại cho nhanh, cho khéo, cho có vần.
Vì sống trong lời hát nên câu chữ thay đổi tuỳ nơi. Chỗ hát “gọi là núi non”, chỗ hát “núi vẫn còn non”. Lời đáp thì càng nhiều dạng, mỗi người hát một kiểu, tuỳ tài ứng khẩu. Không có bản nào được coi là bản gốc, và cũng không nên tin những cách gán câu này cho một nhân vật hay một sự tích cụ thể, vì không có căn cứ nào cho những gán ghép ấy.
Bài học rút ra
Già hay trẻ là chuyện so sánh, không phải con số. Trăng già, trăng non chỉ có nghĩa khi đặt cạnh nhau trong một tháng. Con người cũng vậy: bốn mươi tuổi là già trong một đội bóng nhưng còn rất trẻ trong nghề y, nghề dạy học hay nghề viết. Lấy một con số ra tự giới hạn mình là tự làm khó mình.
Câu hỏi hay đôi khi quan trọng hơn câu trả lời. Người ra câu đố này không cần đáp án. Cái họ muốn là buộc người nghe phải nghĩ, phải xoay chữ, phải bộc lộ sự nhanh trí. Trong học hành và trong công việc, người biết đặt câu hỏi đúng chỗ thường tiến xa hơn người chỉ giỏi thuộc lòng đáp án.
Tiếng Việt là một kho chơi chữ. Chỉ một chữ non đứng đúng chỗ đã đủ làm nên cả bài ca dao. Người xưa không cần vốn từ hoa mỹ, họ chỉ cần dùng thật chính xác những chữ ai cũng biết.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ý “trăng bao nhiêu tuổi trăng già” đáng nhắc nhất trong chuyện tuổi tác và nghề nghiệp. Rất nhiều người ngoài ba mươi đã tự nhủ mình muộn rồi, không học thêm được nữa, không đổi nghề được nữa. Câu ca dao nhẹ nhàng bác lại: cái mốc ấy do ai đặt ra, và đặt theo thước nào?
Trong ứng xử, lối hỏi vòng của bài ca dao vẫn rất dùng được. Khi cần chạm tới một chuyện tế nhị - tuổi tác, chuyện riêng, chuyện tiền nong - đưa một câu hỏi nhẹ và có phần đùa vui sẽ dễ chịu hơn nhiều so với hỏi thẳng, mà vẫn thăm dò được điều mình muốn biết.
Với con trẻ, đây là bài ca dao rất hợp để chỉ cho con thấy tiếng Việt có thể chơi được: cùng một chữ mà hai nghĩa, cùng một câu mà vừa hỏi vừa đùa. Hiểu được chỗ hóm hỉnh ấy, đứa trẻ sẽ thấy ca dao không phải thứ phải học thuộc mà là thứ để thưởng thức.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Đêm trăng thanh anh mới hỏi nàng - Tre non đủ lá đan sàng nên chăng”: cũng mượn trăng và cây cỏ để hỏi chuyện lứa đôi.
- “Bao giờ chạch đẻ ngọn đa - Sáo đẻ dưới nước thì ta lấy mình”: câu đối đáp bằng những điều không thể xảy ra, cùng lối đùa mà thật.
- “Gừng càng già càng cay”: nhìn tuổi tác ở mặt tích cực - càng nhiều năm càng dày dặn.
- “Khôn đâu tới trẻ, khoẻ đâu tới già”: mỗi lứa tuổi có phần mạnh riêng của nó.
- “Sông có khúc, người có lúc”: đời người đổi thay theo đoạn, không nên lấy một thời điểm mà kết luận.
- “Núi cao còn có núi cao hơn”: cũng mượn núi để nói chuyện người, nhắc nhau đừng tự mãn.
Lời kết
Một câu hỏi không lời đáp, một chữ non đứng giữa hai nghĩa, vậy mà “Trăng bao nhiêu tuổi trăng già” vẫn được truyền lại qua bao đời. Người xưa để lại đây cái duyên trong lời ăn tiếng nói, và kèm theo đó là một lời nhắc rất khẽ: trăng núi thì vẫn thế, chỉ có mình là mỗi ngày một khác.
