Ai từng dậy sớm đi một phiên chợ quê đều thấy ngay cái cảnh mà người xưa gói vào sáu chữ: Trăm người bán, vạn người mua. Hàng nào cũng có người bày ra, món nào cũng có người xúm lại hỏi. Câu nói ngắn ấy vừa tả một buổi chợ, vừa chứa một cách nghĩ rất thoáng và rất tỉnh về chuyện làm ăn buôn bán mà đến giờ vẫn dùng được.
Nghĩa đen: một buổi chợ đông
Nghĩa đen của câu này gần như không cần giải thích dài. Chợ có hàng trăm người bày hàng, và có hàng vạn lượt người kéo đến mua. Hai chữ trăm và vạn ở đây không phải con số đếm được, mà là cách nói ước lệ quen thuộc của tiếng Việt, giống như khi ta nói trăm sự nhờ bác, hay muôn hình muôn vẻ. Người xưa dùng số lớn để chỉ sự nhiều, chứ không ai ra chợ ngồi đếm đầu người.
Điều đáng để ý là thế đối lập giữa hai vế. Bên bán được đặt ở số nhỏ hơn, bên mua ở số lớn hơn gấp trăm lần. Người bán tuy đông, nhưng người mua bao giờ cũng đông hơn nhiều. Một cái chợ sống được là nhờ dòng người ra vào ấy, chứ không nhờ mấy sạp hàng đứng yên một chỗ. Chỉ bằng một phép so sánh số lượng, câu tục ngữ đã vẽ xong bức tranh: chợ là nơi kẻ bán chờ người mua, chứ không phải nơi người mua phải năn nỉ kẻ bán.
Nghĩa bóng: hàng nào cũng có khách, nhưng khách không của riêng ai
Từ cảnh chợ ấy, người xưa rút ra một cái nhìn về thị trường. Vế thứ nhất là lời trấn an: đã có trăm người bán thì cũng có vạn người mua, nghĩa là hàng nào rồi cũng gặp khách của nó. Người bán rau không phải lo cả chợ chỉ thích ăn thịt, người bán nồi đất không phải sợ thiên hạ chỉ chuộng nồi đồng. Nhu cầu của con người muôn màu muôn vẻ, ai chịu khó làm ăn tử tế thì đều có chỗ đứng. Đó là lời động viên cho những người mới chân ướt chân ráo bước vào nghề buôn.
Nhưng vế thứ hai lại là một lời nhắc lạnh lùng hơn. Người mua đông, mà người bán cũng không ít. Không ai độc quyền được lòng khách. Vị khách vừa mua của ta hôm nay, mai có thể ghé sạp bên cạnh, chỉ vì bên ấy đon đả hơn, cân đúng hơn, hoặc rẻ hơn vài đồng. Câu tục ngữ vì thế mang hai mặt: vừa nói với người bán rằng đừng lo ế, vừa nói rằng đừng ỷ thế mà làm ăn cẩu thả.
Người xưa còn dùng câu này để chỉ một sự thật khác: chín người mười ý. Cùng một món hàng, kẻ khen đắt người chê rẻ, kẻ thích màu này người ưa màu khác. Người bán hàng lâu năm hiểu rằng không thể chiều hết thiên hạ, cũng không nên vì một lời chê mà bỏ nghề.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là một câu tục ngữ dân gian, không rõ ai đặt ra và cũng không gắn với một sự kiện lịch sử nào. Nó sinh ra từ nếp sinh hoạt chợ búa của làng xã Việt Nam, nơi mỗi vùng có phiên chợ riêng theo ngày, và người dân đi chợ vừa để mua bán vừa để gặp gỡ. Không nên gán câu này cho bất kỳ tác giả nào, vì đơn giản là không có căn cứ.
Trong lời ăn tiếng nói, câu thường được dùng nguyên vẹn với hai vế cân nhau. Có người nói gọn lại thành ý chung khi bàn chuyện buôn bán: chợ thì không thiếu người mua. Kho tàng tục ngữ cũng có nhiều câu đứng gần nghĩa, như Buôn có bạn, bán có phường nói về sự tụ hội của người cùng nghề, hay Thuận mua vừa bán nói về nguyên tắc thoả thuận. Ba câu này soi vào nhau sẽ thấy người xưa nhìn việc buôn bán khá đầy đủ: có chỗ đông người, có bạn nghề, và có sự sòng phẳng.
Bài học rút ra
Thứ nhất, đừng sợ thị trường hẹp, hãy sợ mình dở. Nhiều người chưa làm đã lo không ai mua. Nhưng nếu nhìn theo câu tục ngữ, cái thiếu hiếm khi là người mua, cái thiếu thường là hàng tốt và cách bán khéo. Chợ đã đông đến thế mà mình vẫn ế, thì phải soi lại hàng của mình trước khi trách thiên hạ.
Thứ hai, khách hàng luôn có lựa chọn khác. Đây là mặt nghiêm khắc của câu nói. Người bán không nắm quyền quyết định, vì bên cạnh mình còn chín mươi chín người bán nữa. Cân điêu một lần, nói thách một lần, khách nhớ rất lâu. Người xưa vốn coi trọng chuyện này, nên mới có câu nhắc nhau về chữ tín trong mua bán.
Thứ ba, không thể vừa lòng tất cả. Vạn người mua là vạn cái ý khác nhau. Cố gắng làm hài lòng mọi người thường dẫn tới chỗ chẳng làm hài lòng ai. Người buôn bán giỏi là người biết mình bán cho ai, hợp với ai, rồi giữ chắc nhóm khách ấy.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Cái chợ ngày nay đã đổi hình. Sạp hàng có thể là một gian hàng trên mạng, một quán ăn nhỏ trong hẻm, hay một trang bán đồ thủ công. Nhưng quy luật trăm người bán, vạn người mua thì không đổi. Người mở quán cà phê thấy cả phố toàn quán cà phê nên nản, thật ra chỉ cần nhìn lại: khách đi qua phố ấy mỗi ngày đông gấp bội số quán. Vấn đề không phải là có bao nhiêu đối thủ, mà là quán mình có lý do gì để khách quay lại.
Với người bán hàng qua mạng, câu này càng đúng. Một lời chê dưới bài đăng dễ làm người mới nản chí, nhưng đó chỉ là một trong vạn người. Điều nên làm là xem lời chê có phần đúng nào không, sửa phần đúng, rồi tiếp tục. Ngược lại, khi buôn may bán đắt vài tháng, cũng đừng tưởng khách đã thuộc về mình. Chậm giao hàng, đổi chất lượng, ăn bớt trọng lượng là những cách nhanh nhất để đẩy khách sang người bán kế bên.
Câu tục ngữ còn dùng được cho chuyện nghề nghiệp nói chung. Người đi xin việc hay lo thị trường chật chội, nhưng nghề nào cũng thiếu người làm được việc. Cha mẹ hướng nghiệp cho con cũng nên nhớ điều này: thay vì chọn nghề đang đông người theo, hãy giúp con làm cho giỏi một việc, vì vạn người mua bao giờ cũng tìm đến người làm tốt.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Buôn có bạn, bán có phường — làm ăn cần tụ lại thành nhóm, thành khu, vừa đông khách vừa đỡ đơn độc.
- Thuận mua vừa bán — mua bán phải trên cơ sở hai bên cùng bằng lòng, không ép, không lừa.
- Tiền trao cháo múc — sòng phẳng ngay tại chỗ là cách giữ quan hệ làm ăn lâu dài.
- Một vốn bốn lời — nói về món lãi lớn, đồng thời hàm ý nhắc rằng lãi càng cao thì càng phải xem lại có sạch sẽ không.
- Khôn nhà dại chợ — chê người chỉ giỏi bắt nạt trong nhà, ra chỗ đông người thì lóng ngóng, không biết đối đáp.
- Mua danh ba vạn, bán danh ba đồng — tiếng tăm gây dựng rất lâu mà mất thì rất nhanh, người buôn bán càng phải giữ.
Lời kết
Sáu chữ Trăm người bán, vạn người mua vừa mở ra một lối nghĩ rộng rãi, vừa đặt xuống một lời cảnh tỉnh. Rộng rãi ở chỗ tin rằng đời còn nhiều chỗ cho người chịu làm. Cảnh tỉnh ở chỗ nhắc rằng chẳng ai giữ được khách bằng may mắn, chỉ giữ được bằng hàng tốt và lòng ngay. Người xưa đi chợ mà rút ra được điều đó, thì người hôm nay cũng chẳng cần tìm bài học ở đâu xa.
