Có những câu thành ngữ chỉ người từng làm nghề mới thấy hết cái đắt của hình ảnh. Trăm dâu đổ đầu tằm là một câu như thế. Nó bước ra từ nong tằm, né dâu của làng quê Bắc Bộ, rồi trở thành cách nói quen thuộc cho mọi cảnh ngộ mà một người phải hứng hết phần nặng nhọc của cả tập thể.
Nghĩa đen: chuyện của nong tằm
Con tằm chỉ ăn một thứ duy nhất là lá dâu. Nhà nuôi tằm phải trồng cả bãi dâu ven sông, ngày mấy lượt hái về, rồi đổ xuống nong cho tằm ăn. Tằm ăn rỗi thì ăn suốt ngày đêm, người nuôi hái không kịp.
Chữ trăm ở đây là con số ước lệ chỉ số nhiều, giống như trăm công nghìn việc. Trăm lá dâu, trăm rổ dâu hái về, cuối cùng đều đổ cả xuống một chỗ: đầu con tằm. Không có chỗ nào khác để đổ, vì trong nhà chỉ có tằm mới ăn dâu.
Từ đổ cũng rất đắt. Nó không phải là đưa, là cho, mà là trút xuống một lượt, ào ạt, không hỏi bên nhận có kham nổi hay không. Ba yếu tố ghép lại — số nhiều, hành động trút xuống, và một điểm nhận duy nhất — làm nên toàn bộ sức nặng của câu.
Nghĩa bóng: một người hứng phần của tất cả
Sang nghĩa bóng, trăm dâu đổ đầu tằm chỉ cảnh mọi thứ nặng nhọc, phiền phức, trách nhiệm, thậm chí lỗi lầm của người khác, đều dồn cả lên đầu một người. Người ấy ở vào thế không thể từ chối, vì trong mắt mọi người thì đó vốn là việc của họ.
Câu thường được dùng theo hai sắc thái. Sắc thái thứ nhất là than thở, thương cảm: người nói thấy rõ sự bất công mà người kia đang chịu. Sắc thái thứ hai là chua chát, khi chính người trong cuộc tự nói về mình, kiểu như hễ có chuyện gì là lại đến lượt mình đứng ra chịu.
Điều làm câu này khác với những câu chê trách khác là nó không nhằm vào kẻ đổ dâu. Nó đặt ống kính vào con tằm — vào phía chịu đựng. Vì thế đây là một câu nói giàu lòng thương hơn là giàu sự phê phán.
Nguồn gốc và những cách nói gần nghĩa
Câu bắt nguồn từ nghề trồng dâu nuôi tằm, một nghề lâu đời ở nhiều vùng đồng bằng và bãi bồi ven sông của nước ta. Còn ai là người đầu tiên nói ra và nói từ thời nào thì không có căn cứ để khẳng định, và cũng không nên đoán bừa. Chỉ có thể nói chắc rằng nó thuộc lớp thành ngữ sinh ra từ lao động, cùng họ với những câu lấy hình ảnh con trâu, cái cày, nong nia, thúng mủng.
Nghề tằm còn để lại cho tiếng Việt vài câu khác. Nuôi lợn ăn cơm nằm, nuôi tằm ăn cơm đứng nói cái vất vả của người nuôi tằm, ăn cũng phải đứng mà canh. Ca dao có câu ví đôi lứa gắn bó như con tằm rút ruột nhả tơ. Đặt cạnh nhau mới thấy con tằm trong tâm thức người Việt luôn gắn với sự cần mẫn và chịu đựng.
Về ý nghĩa, câu gần gũi với con dại cái mang và trâu bò húc nhau, ruồi muỗi chết, đều nói tới việc một bên phải hứng hậu quả do bên khác gây ra.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên dành cho người đang ở vị trí con tằm. Gánh hết mọi việc không làm ta thành người quan trọng, mà thường chỉ làm ta thành chỗ mặc định để người khác đặt việc xuống. Ban đầu là nể nang, sau thành thói quen, cuối cùng thành nghĩa vụ mà chẳng ai còn nhớ là mình đã tự nguyện. Biết nói lời từ chối đúng lúc là một kỹ năng, không phải sự ích kỷ.
Bài học thứ hai dành cho người đứng ngoài. Trong nhà, trong nhóm, hãy thử nhìn xem ai đang là con tằm. Đó thường là người ít kêu ca nhất, làm nhanh nhất, dễ nhờ nhất. Chính vì dễ nhờ nên họ bị nhờ nhiều. Một lời hỏi han, một lần chủ động nhận bớt phần việc còn giá trị hơn nhiều câu khen ngợi.
Bài học thứ ba là về cách tổ chức công việc. Khi trách nhiệm không được ghi rõ ràng, nó sẽ tự trôi về phía người có trách nhiệm nhất. Đó là quy luật khá nghiệt ngã. Cách chữa không nằm ở việc kêu gọi mọi người tự giác, mà nằm ở chỗ phân việc cụ thể: ai làm gì, đến bao giờ, ai chịu trách nhiệm cuối.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở công sở, cảnh trăm dâu đổ đầu tằm hiện ra rất rõ vào những đợt cao điểm. Một người thạo việc, ít từ chối, sẽ nhận thêm phần của người mới, phần của người nghỉ, phần của người làm dở dang. Đến khi có sai sót, câu hỏi đầu tiên lại rơi đúng vào họ. Cách gỡ thực tế là ghi lại danh sách việc đang ôm rồi mang ra trao đổi thẳng với người quản lý, đề nghị xếp thứ tự ưu tiên — bàn về danh sách bao giờ cũng dễ hơn bàn về cảm giác quá tải.
Trong gia đình, người hay bị dồn gánh thường là người con sống gần cha mẹ nhất, hoặc người dâu, người rể đảm việc. Giỗ chạp, ốm đau, sửa nhà, việc gì cũng tới tay. Anh chị em ở xa nên hiểu rằng gửi tiền về không thay thế được công chăm sóc hằng ngày, và nên chủ động chia lại phần việc theo cách khác, chẳng hạn thay phiên về trông nom.
Trong lớp học và nhóm làm bài tập, học sinh sinh viên gặp cảnh này thường xuyên: một hai bạn làm gần hết, cả nhóm cùng nhận điểm. Thầy cô có thể hạn chế bằng cách yêu cầu ghi rõ phần đóng góp của từng người. Bản thân người học cũng nên tập nói ra sớm, đừng đợi tới lúc kiệt sức mới lên tiếng.
Những câu cùng chủ đề
- Con dại cái mang — con gây lỗi thì cha mẹ phải đứng ra chịu trách nhiệm thay.
- Trâu bò húc nhau, ruồi muỗi chết — kẻ yếu chịu thiệt vì cuộc tranh chấp của người mạnh.
- Cốc mò cò xơi — người bỏ công thì không được hưởng, kẻ khác lại hưởng phần.
- Ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng — ôm việc chung mà không được gì cho riêng mình.
- Nuôi lợn ăn cơm nằm, nuôi tằm ăn cơm đứng — nỗi vất vả riêng của nghề tằm, cùng gốc hình ảnh với câu trên.
- Thân cò lặn lội — hình ảnh quen thuộc chỉ người tần tảo gánh vác, thường là người phụ nữ.
Lời kết
Người xưa chọn con tằm để nói về sự chịu đựng, có lẽ vì con tằm ăn dâu rồi nhả tơ, nhận vào phần thô ráp mà trả lại phần đẹp đẽ. Câu trăm dâu đổ đầu tằm vì thế vừa xót xa vừa trân trọng. Đọc lại câu này, người đang gánh nhiều hãy nhớ rằng mình có quyền chia bớt, còn người đang nhẹ gánh hãy nhìn quanh xem nong dâu trong nhà mình đang đổ về phía ai.
