Trong kho tục ngữ Việt Nam có những câu ngắn đến mức chỉ bốn tiếng mà đủ vẽ ra một chân dung. Tốt mã giẻ cùi là một câu như thế. Người xưa mượn một loài chim quen thuộc ở làng quê để nói về khoảng cách giữa cái nhìn thấy được và cái ẩn bên trong. Đến hôm nay, khi hình ảnh bên ngoài được chăm chút và phô bày nhiều hơn bao giờ hết, câu nói ấy càng đáng để đọc lại cho kỹ.
Nghĩa đen: chữ “mã” và con chim giẻ cùi
“Mã” trong tiếng Việt cổ chỉ dáng vẻ, hình thức bên ngoài của một vật hay một người. Ta vẫn nói “được mã”, “tốt mã”, “mã ngoài coi được” theo đúng nghĩa ấy. “Tốt mã” tức là trông bắt mắt, dễ ưa, thoạt nhìn thì thấy đẹp.
Giẻ cùi là tên một loài chim sống ở vùng rừng núi và trung du nước ta, có bộ lông nhiều màu khá bắt mắt. Nhưng trong lời ăn tiếng nói dân gian, giẻ cùi lại không được xếp vào hàng chim quý. Người xưa quen kể rằng nó ăn tạp, kêu chói tai, chẳng có gì đáng chuộng ngoài bộ lông. Vì thế, ghép “tốt mã” với “giẻ cùi” là dựng lên ngay một sự lệch pha: bên ngoài rực rỡ, bên trong lại chẳng có gì để khoe.
Cả câu vì vậy có thể hiểu theo nghĩa đen là: đẹp mã như con giẻ cùi, nghĩa là chỉ được cái vẻ ngoài mà thôi.
Nghĩa bóng: cái đẹp không có ruột
Người xưa không nói chuyện chim chóc. Tốt mã giẻ cùi là lời nhận xét về con người, về sự vật, đôi khi về cả một công việc. Nó chỉ những gì nhìn qua thì hào nhoáng nhưng đụng vào thì rỗng: người ăn mặc chỉnh tề, ăn nói bóng bẩy mà việc giao cho thì không xong; món hàng đóng gói đẹp mà chất lượng kém; bản kế hoạch trình bày công phu mà không giải quyết được vấn đề nào.
Đáng chú ý là câu này không hề chê cái đẹp. Người Việt vốn quý sự tươm tất, sạch sẽ, coi trọng việc ăn mặc cho phải phép. Điều bị chê ở đây là sự khập khiễng: hình thức được đầu tư quá mức so với phần lõi, đến nỗi hình thức trở thành thứ để che đậy chứ không còn là thứ để tôn lên. Khi cái vỏ dùng để giấu cái ruột, người xưa gọi thẳng đó là tốt mã giẻ cùi.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là một thành ngữ dân gian truyền miệng, không rõ ai đặt ra và có từ bao giờ. Không có tài liệu nào xác định được xuất xứ của nó, nên mọi câu chuyện gán câu này cho một nhân vật hay một mốc lịch sử cụ thể đều nên được nghe với thái độ dè dặt.
Trong cách nói của từng vùng, tên loài chim đôi khi được phát âm và ghi lại hơi khác nhau, nên ta bắt gặp cả dạng “tốt mã dẻ cùi”. Đó chỉ là chuyện chính tả và giọng nói địa phương, nghĩa của câu không đổi. Người ta cũng hay dùng gọn hơn là “tốt mã”, kèm giọng điệu mỉa mai, và người nghe vẫn hiểu ngay ý còn lại.
Kho tục ngữ Việt còn nhiều câu cùng mạch ý này, cho thấy đây là một mối bận tâm lâu đời chứ không phải nhận xét thoáng qua của một người.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là dành cho người nhìn. Mắt là giác quan làm việc nhanh nhất, và cũng dễ bị đánh lừa nhất. Chỉ vài giây gặp gỡ, ta đã kịp có cảm tình hay ác cảm với một người dựa trên quần áo, dáng vẻ, cách nói. Câu tục ngữ nhắc rằng ấn tượng ấy mới là dữ liệu ban đầu, chưa phải kết luận. Muốn biết bên trong ra sao thì phải có thời gian và phải nhìn vào việc người ta làm.
Bài học thứ hai là dành cho chính mình. Chăm chút vẻ ngoài là điều nên làm, nhưng nếu phần lớn công sức chỉ đổ vào lớp vỏ thì sớm muộn cũng lộ. Người xưa hiểu rất rõ rằng cái vỏ chỉ giữ được trong lần gặp đầu, còn từ lần thứ hai trở đi người ta nhìn nhau bằng việc.
Bài học thứ ba nằm ở giọng điệu của câu. Đây là một lời chê, mà lời chê thì rất dễ bị dùng sai. Đem câu này ra để bình phẩm ngoại hình của ai đó là hiểu lệch hoàn toàn: người xưa chê sự rỗng bên trong chứ không chê ai đẹp hay không đẹp. Dùng nó để đánh giá dáng người, khuôn mặt của người khác vừa sai ý câu nói, vừa làm tổn thương người nghe.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, tinh thần của câu này giúp ta đặt câu hỏi đúng. Khi xem một hồ sơ xin việc trình bày rất đẹp, người tuyển dụng có kinh nghiệm vẫn hỏi về những việc ứng viên đã thật sự làm và làm ra kết quả gì. Ngược lại, người đi xin việc cũng nên nhớ rằng bộ hồ sơ chỉ mở giúp cánh cửa, phần còn lại phải do năng lực thật gánh.
Trong mua bán, câu tục ngữ là một lời nhắc thực tế. Bao bì bắt mắt, lời quảng cáo trơn tru không thay thế được việc xem kỹ chất lượng, nguồn gốc, cách dùng. Nhiều người mất tiền chỉ vì tin vào cái nhìn đầu tiên.
Trong nuôi dạy con, cha mẹ có thể dùng chính câu này để dạy con hai điều song song: giữ mình sạch sẽ gọn gàng là tôn trọng bản thân và người khác, nhưng thứ làm nên giá trị lâu dài của con là kiến thức, tay nghề và cách cư xử. Trẻ hiểu được điều đó sẽ bớt áp lực phải chạy theo hình thức của bạn bè.
Trong quan hệ hằng ngày, câu này cũng dạy ta chậm lại khi nhận xét người mới quen. Người ăn mặc giản dị chưa chắc đã kém, người bóng bẩy chưa chắc đã giỏi. Cả hai chiều đều là định kiến.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Tốt gỗ hơn tốt nước sơn — nói thẳng thứ tự ưu tiên: chất liệu bên trong quan trọng hơn lớp phủ bên ngoài.
- Cái nết đánh chết cái đẹp — đề cao tính nết, thứ bền hơn nhan sắc rất nhiều.
- Xanh vỏ đỏ lòng — vỏ ngoài một đằng, ruột bên trong một nẻo.
- Thùng rỗng kêu to — càng ít thực chất càng hay phô trương ồn ào.
- Chiếc áo không làm nên thầy tu — trang phục không tạo ra phẩm chất của người mặc.
- Trông mặt mà bắt hình dong — thói quen đoán người qua bề ngoài, một thói quen cần dè chừng.
Lời kết
Bốn tiếng tốt mã giẻ cùi gói lại một kinh nghiệm sống rất đời: cái đẹp bề ngoài dễ thấy nên cũng dễ được tin, còn giá trị thật thì phải chờ mới lộ. Người xưa không bảo ta xem thường hình thức, chỉ dặn đừng để hình thức làm thay việc của thực chất. Chăm cái vỏ cho tươm tất, nhưng dồn công sức nhiều hơn cho phần ruột, đó mới là cách hiểu tử tế và đầy đủ về câu nói này.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
