Có những câu tục ngữ không đưa ra lời khuyên mà chỉ chép lại một thói quen của người đời. Tốt đẹp phô ra, xấu xa đậy lại là một câu như vậy. Nghe qua thì rõ nghĩa ngay, nhưng nếu chỉ dừng ở lớp nghĩa đầu tiên, người ta rất dễ dùng nó để biện minh cho việc che giấu những điều lẽ ra phải nói ra.
Nghĩa đen của câu tục ngữ
Phô ra là bày ra cho người khác thấy, đưa ra chỗ dễ nhìn. Đậy lại là che, úp lại, giấu đi. Hai động tác này rất quen trong sinh hoạt: mâm cơm đãi khách thì bày món ngon lên trên; thứ chưa tươm tất thì cất vào bếp.
Nghĩa đen của câu vì thế rất giản dị: cái gì hay, cái gì đẹp thì đưa ra; cái gì kém, cái gì chưa hay thì giữ kín. Đây là mô tả một cách hành xử phổ biến, gần như bản năng, chứ chưa phải là một lời răn.
Nghĩa bóng — mặt hợp lý và mặt cần cảnh giác
Ở mặt hợp lý, câu tục ngữ phản ánh nếp giữ thể diện và giữ ý tứ của người Việt. Chuyện lục đục trong nhà thì đóng cửa bảo nhau, không mang ra kể lể giữa đường. Người có nghề, có tài thì đưa cái giỏi của mình ra phục vụ, còn những vụng về riêng tư thì không cần bêu lên cho thiên hạ bàn tán. Hiểu theo hướng này, câu tục ngữ dạy sự chừng mực: không phải chuyện gì cũng cần phơi bày.
Nhưng mặt kia của câu thì cần rất cảnh giác. Nếu "đậy lại" biến thành che giấu cái sai, thì đó không còn là giữ ý tứ nữa mà là bao che. Một gia đình giấu chuyện con cái hư hỏng vì sợ mang tiếng, một tập thể giấu sai sót vì sợ mất thành tích — cái đậy ấy chỉ làm chuyện nặng thêm, vì vấn đề không được chữa từ khi còn nhỏ.
Người xưa hiểu rõ điều này, bằng chứng là bên cạnh câu trên còn có những câu nói ngược lại rất dứt khoát: giấy không gói được lửa, vải thưa che mắt thánh. Kho tục ngữ vốn nhiều giọng, và người dùng phải biết chọn câu nào cho tình huống nào.
Ranh giới ở đây có thể tóm gọn: đậy lại cái riêng tư thì được, đậy lại cái sai thì không.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu này lưu truyền trong dân gian, không rõ ai đúc kết và có từ bao giờ; không nên gán cho tác giả hay mốc thời gian nào. Nó xuất phát từ cách sống làng xã, nơi tiếng tăm của một nhà là chuyện cả xóm biết, nên việc giữ thể diện được coi trọng.
Trong lời nói thường ngày, câu này còn được nghe ở dạng ngắn hơn, chẳng hạn tốt khoe, xấu che — cùng một ý, cách nói gọn hơn và có phần mỉa mai hơn. Câu ngắn ấy thường được dùng để chê thói chỉ thích khoe phần đẹp.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là phân biệt giữ ý tứ với che đậy. Không kể chuyện riêng của gia đình mình cho người ngoài là giữ ý tứ. Giấu việc con mình bắt nạt bạn để khỏi mang tiếng là che đậy. Hai việc trông giống nhau ở bề ngoài nhưng khác hẳn nhau về hậu quả.
Bài học thứ hai là cảnh giác với chính mình. Ai cũng có xu hướng "phô" phần đẹp, nhất là khi kể về mình. Biết mình có xu hướng ấy thì khi nghe người khác kể, ta cũng bớt tin ngay vào bức tranh sáng sủa họ đưa ra — và bớt thấy tủi thân vì tưởng ai cũng hơn mình.
Bài học thứ ba là nhìn thẳng vào phần chưa hay để sửa. Cái gì đậy lại thì không được nhìn tới, mà không nhìn tới thì không sửa được. Người tiến bộ nhanh nhất thường là người dám mở nắp ra xem chỗ mình còn kém, ít nhất là với chính mình và với vài người mình tin.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Thời nay câu tục ngữ này ứng nghiệm rõ nhất ở chuyện đăng ảnh, kể chuyện trên mạng. Người ta đưa lên phần rực rỡ nhất của một chuyến đi, một bữa ăn, một dịp vui, còn phần mệt mỏi thì để lại phía sau. Biết vậy để đừng lấy phần "phô ra" của người khác làm thước đo cho đời mình — đó là cách vận dụng thiết thực nhất.
Trong công việc, nên tách bạch rõ: hồ sơ giới thiệu năng lực thì đương nhiên nêu điểm mạnh, đó là chuyện bình thường. Nhưng khi báo cáo tình hình một việc đang làm thì phải nói đủ cả phần trục trặc. Lẫn lộn hai loại tình huống này là gốc của rất nhiều rắc rối về sau.
Trong gia đình, có thể giữ nguyên tắc: chuyện nhà không đem ra ngoài kể, nhưng trong nhà thì nói thẳng với nhau. Đóng cửa bảo nhau là nếp hay, với điều kiện thật sự có bảo nhau, chứ không phải đóng cửa rồi cùng im lặng cho qua.
Trong dạy con, nên tạo cho trẻ cảm giác an toàn khi nói ra chuyện không hay: bị điểm kém, làm hỏng đồ, cãi nhau với bạn. Nếu mỗi lần nói thật đều bị mắng, trẻ sẽ học rất nhanh cách đậy lại — và đến lúc gặp chuyện lớn thật, trẻ cũng sẽ giấu.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Tốt khoe, xấu che — cách nói gọn của chính câu này, giọng có phần mỉa mai.
- Giấy không gói được lửa — cái sai giấu mãi rồi cũng lộ.
- Vải thưa che mắt thánh — cách che đậy vụng về không qua được mắt người tinh.
- Đóng cửa bảo nhau — chuyện trong nhà thì giải quyết với nhau, không đem ra ngoài.
- Xanh vỏ đỏ lòng — bề ngoài một đằng, bên trong một nẻo.
- Thùng rỗng kêu to — bên trong càng ít thì bên ngoài càng ồn ào.
Lời kết
Câu tốt đẹp phô ra, xấu xa đậy lại mô tả một thói quen rất người, và bản thân thói quen ấy không xấu khi nó chỉ nhằm giữ ý tứ. Điều đáng nhớ là cái nắp đậy chỉ nên dùng cho chuyện riêng tư, không bao giờ dùng cho cái sai. Bởi cái sai được đậy lại thì vẫn nằm nguyên đó, và mỗi ngày lại nặng thêm một chút.
Ảnh minh hoạ: Christophe95 — giấy phép CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons.
