Không phải câu tục ngữ nào cũng dạy đạo lý. Có những câu người xưa để lại thuần tuý là kinh nghiệm làm ăn, và giá trị của chúng nằm ở chỗ dùng được ngay. "Tôm đi chạng vạng, cá đi rạng đông" là một câu như vậy — lời truyền nghề ngắn gọn của những người sống bằng nghề thả lưới, buông câu, đặt lờ đặt đó.
Nghĩa đen
"Chạng vạng" là lúc trời nhá nhem, mặt trời vừa lặn, ánh sáng còn le lói mà bóng tối đã tràn xuống mặt nước. "Rạng đông" là lúc trời tang tảng sáng, chân trời hửng lên trước khi mặt trời mọc. Đó là hai khoảnh khắc chuyển giao giữa ngày và đêm.
Câu tục ngữ đúc lại một quan sát: tôm thường ra kiếm ăn vào lúc chập tối, còn cá thường đi ăn vào lúc gần sáng. Người làm nghề vì thế biết lúc nào nên làm việc gì — buổi chạng vạng thì lo mẻ tôm, gần sáng thì lo mẻ cá; giăng lưới, buông câu, đổ đó đều theo hai mốc ấy mà tính.
Đây là kinh nghiệm dựa trên quan sát trực tiếp qua nhiều đời, đúc thành một câu đối cân xứng cho dễ nhớ: hai vế song song, mỗi vế một con vật, một thời điểm. Cấu trúc gọn ấy chính là cách người xưa "ghi chép" khi chưa có sổ sách.
Nghĩa bóng
Ở tầng sâu hơn, "Tôm đi chạng vạng, cá đi rạng đông" nói lên một nguyên tắc: mỗi việc có giờ của nó, và người làm nghề phải theo giờ ấy chứ không bắt việc theo giờ của mình.
Người thả lưới không thể đòi tôm ra vào buổi trưa cho tiện. Muốn có tôm thì phải chịu khó thức lúc chạng vạng; muốn có cá thì phải dậy từ lúc trời chưa sáng. Sự thành công ở đây không đến từ chăm chỉ chung chung, mà từ chăm chỉ đúng lúc. Một người quăng lưới cả ngày trời vào những giờ vắng cá có khi còn về không, trong khi người kia chỉ làm hai tiếng đúng giờ mà đầy khoang.
Câu này cũng ngầm nói về giá trị của việc hiểu đối tượng mình đang làm việc cùng. Người đánh bắt giỏi là người hiểu tập tính của tôm cá. Người bán hàng giỏi là người hiểu nhịp sinh hoạt của khách. Không hiểu thì mọi cố gắng đều thành ra dàn trải.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ nghề nghiệp của cư dân sông nước, truyền miệng trong dân gian, không rõ hình thành từ khi nào và không gắn với tác giả nào. Có thể khẳng định nó thuộc lớp tục ngữ kinh nghiệm sản xuất — cùng loại với những câu về xem mây đoán mưa, xem chuồn chuồn đoán nắng, xem kiến bò đoán lụt.
Vì là lời truyền miệng của từng vùng, cách đọc có thể xê dịch đôi chút về từ ngữ, nhưng nội dung cốt lõi thì thống nhất: tôm đi ăn lúc chập tối, cá đi ăn lúc rạng sáng. Người viết không rõ và cũng không dám khẳng định câu này khởi phát từ vùng nào, bởi nghề chài lưới có mặt ở khắp các miền sông nước nước ta.
Bài học rút ra
Thứ nhất, chọn đúng thời điểm quan trọng không kém sự chăm chỉ. Đây là bài học rõ ràng nhất. Cùng một mẻ lưới, cùng một sức người, kết quả có thể khác hẳn chỉ vì chênh nhau vài giờ. Trong công việc cũng vậy: cùng một đề xuất, trình vào lúc người quản lý đang rối thì hỏng, trình vào lúc thích hợp thì trôi.
Thứ hai, kinh nghiệm nghề là tài sản, và phải được truyền lại. Câu tục ngữ này tồn tại được là nhờ đời trước chịu khó đúc kết và đời sau chịu khó nhớ. Trong bất cứ nghề nào, những mẹo nhỏ như thế mới là thứ phân biệt người làm lâu năm với người mới vào. Ghi lại và truyền lại chúng là việc đáng làm.
Thứ ba, muốn được phần thì phải chịu phần khó. Chạng vạng và rạng đông đều là những giờ mà người thường muốn nghỉ ngơi hoặc ngủ. Cái lợi nằm đúng vào chỗ ít người muốn tới. Điều này đúng với nhiều nghề: cơ hội thường nằm ở những khung giờ, những khu vực, những phần việc mà số đông ngại.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Người bán hàng có thể học thẳng cách nghĩ này: tìm cho ra "giờ chạng vạng" và "giờ rạng đông" của khách mình. Quán ăn sáng và quán nhậu tối phục vụ hai nhóm khách hoàn toàn khác nhau; mở cửa sai giờ thì món ngon cũng ế.
Trong học tập, mỗi người có khung giờ đầu óc sáng nhất. Có người học tốt lúc sáng sớm, có người vào ban đêm. Thay vì ép mình theo lịch của người khác, hãy tìm ra giờ của chính mình rồi dồn việc khó vào đó — đúng tinh thần tôm đi chạng vạng, cá đi rạng đông.
Trong ứng xử gia đình, cũng có "giờ" để nói chuyện. Bàn một việc lớn với vợ chồng, con cái vào lúc mọi người đang mệt, đang vội thì thường thành cãi vã. Chọn một lúc thong thả, cùng ngồi ăn với nhau rồi mới nói, kết quả khác hẳn.
Với người trẻ mới vào nghề, câu này khuyên một việc rất thực tế: hỏi người làm lâu năm về những giờ giấc, quy luật riêng của nghề. Đó là thứ không có trong sách vở nhưng lại quyết định phần lớn hiệu quả công việc.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Chuồn chuồn bay thấp thì mưa — cùng lối quan sát loài vật để đoán trời, phục vụ việc làm ăn.
- Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt — kinh nghiệm dự báo dựa trên tập tính con vật.
- Nhất canh trì, nhị canh viên, tam canh điền — xếp hạng các nghề, trong đó nuôi cá đứng đầu.
- Cha chài mẹ lưới con câu — bức tranh cả nhà làm nghề sông nước.
- Còn nước còn tát — cũng từ việc bắt cá tát ao, nhưng nói về sự kiên trì.
- Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa — một câu kinh nghiệm khác cùng loại, đọc trời mà liệu việc.
Lời kết
Câu "Tôm đi chạng vạng, cá đi rạng đông" không dạy ta cách sống, nó dạy ta cách làm. Nhưng đằng sau lời truyền nghề mộc mạc ấy vẫn có một điều đáng suy nghĩ: người xưa thành công nhờ chịu khó nhìn cho kỹ, rồi làm đúng lúc. Hai việc ấy, nghề nào thời nào cũng dùng được.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
