Trong ca dao, hiếm có câu nào đặt hai cách yêu cạnh nhau gọn gàng như câu này: “Tình anh như nước dâng cao / Tình em như dải lụa đào tẩm hương”. Hai người cùng nói về tình cảm của mình, cùng dùng lối ví von, nhưng chọn hai vật không thể khác nhau hơn.
Nghĩa đen: nước lên và một tấm lụa ướp hương
Nước dâng cao là cảnh quen thuộc ở xứ sông nước: mùa lũ về, nước lên nhanh, tràn bờ, ngập đồng, đi tới đâu ai cũng thấy. Đó là thứ mạnh mẽ, ồn ào, không giấu được và cũng không cần giấu.
Dải lụa đào là tấm lụa mỏng màu hồng đào, thứ vải quý ngày trước. Lụa nhẹ, mềm, bay theo gió. Còn tẩm hương là ướp hương thơm vào vải, để hương ngấm vào từng sợi rồi toả ra dần dần. Hương ấy không xộc lên mũi, phải lại gần mới nhận ra, nhưng đã ngấm thì giữ được rất lâu.
Hai hình ảnh đối nhau ở gần như mọi mặt: một bên nhiều và mạnh, một bên ít mà thấm; một bên ai đứng xa cũng thấy, một bên phải ở gần mới biết; một bên đến rất nhanh, một bên ngấm rất chậm.
Nghĩa bóng: hai cách yêu, không cách nào hơn cách nào
Câu ca dao không so bì hơn thua. Nó chỉ đặt hai thứ cạnh nhau và để người nghe tự thấy rằng cùng một chữ tình mà có thể biểu hiện ra ngoài theo hai lối hoàn toàn khác.
Cần thấy thêm một điều: sự khác nhau này phần lớn do khuôn phép thời xưa quy định, chứ không hẳn do lòng người khác nhau. Chàng trai được phép nói to, được phép hát trước, được phép bày tỏ. Cô gái thì phải giữ ý, phải kín đáo, bày tỏ nhiều là mang tiếng. Cho nên tình cảm của cô đành chọn hình thức của một dải lụa ướp hương — không thể thấy bằng mắt, chỉ có thể nhận ra khi đã ở gần.
Câu ca dao dừng ở chỗ đẹp nhất và không nói tiếp, nhưng người đọc có thể nghĩ thêm. Nước dâng cao rồi cũng có lúc rút, và hương trên lụa để lâu không giữ thì cũng bay. Cả hai cách yêu đều có chỗ yếu của mình, và đều cần được chăm nom nếu muốn còn lại.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là lời truyền miệng, không rõ ra đời từ bao giờ và ở vùng nào; không có tác giả và cũng không nên gán cho ai. Trong lời hát, chữ nghĩa có thể xê dịch đôi chút giữa các nơi, nhưng cặp hình ảnh nước dâng và lụa đào thì luôn được giữ, vì đó là toàn bộ ý của câu.
Hình ảnh lụa đào vốn quen thuộc trong ca dao Việt và thường gắn với người con gái. Có câu lấy tấm lụa đào để nói thân phận mỏng manh, phó mặc; ở câu này thì khác — dải lụa đào không nói chuyện thân phận mà nói chuyện tình cảm, và điều được nhấn mạnh không phải sự mềm yếu của lụa mà là mùi hương đã ngấm vào trong đó.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất, và có lẽ quan trọng nhất: đừng đòi người khác yêu theo cách của mình. Rất nhiều hiểu lầm trong đời sống lứa đôi bắt nguồn từ chỗ một người quen bày tỏ ồn ào lại đem thước đo ấy ra đo người quen bày tỏ lặng lẽ, rồi kết luận rằng người kia hờ hững.
Bài học thứ hai: đừng đánh giá tình cảm qua độ ồn ào của nó. Nước dâng cao trông rất mạnh nhưng có thể rút đi sau vài ngày. Hương trên lụa gần như không thấy nhưng có thể còn sau nhiều năm. Điều này đúng cả trong tình yêu lẫn trong tình bạn, tình thân.
Bài học thứ ba: cách nào cũng phải giữ. Người bày tỏ nhiều thì cần giữ cho lời nói đi kèm việc làm, kẻo nước rút rồi để lại một lòng sông cạn. Người bày tỏ ít thì thỉnh thoảng cũng nên nói ra một câu, vì không phải ai cũng đủ tinh ý để ngửi thấy hương trên tấm lụa.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong nhà, hai kiểu ấy gặp nhau hằng ngày. Có người chồng ít nói, cả năm không có lấy một lời ngọt ngào, nhưng chiều nào cũng kiểm tra lốp xe cho vợ trước khi vợ đi làm. Có người vợ không bao giờ nhắc tới chuyện thương yêu, nhưng nhớ chính xác chồng mình kiêng món gì. Đó đều là dải lụa tẩm hương. Nếu người bên cạnh chỉ chờ nghe lời nói, họ sẽ bỏ sót gần hết những gì đang được trao cho mình.
Với người làm cha mẹ, chuyện cũng tương tự. Cha con trong nhiều gia đình Việt gần như không nói chuyện tình cảm với nhau, nhưng người cha vẫn dậy sớm chở con đi học suốt mười mấy năm. Dạy trẻ nhận ra những biểu hiện thầm lặng ấy là dạy chúng một cách nhìn người rất có ích về sau.
Ngay cả trong công việc, bài học vẫn dùng được. Người nói hay trong cuộc họp và người lặng lẽ làm xong việc đúng hạn có hai cách thể hiện khác nhau. Người quản lý chỉ nghe tiếng nước dâng mà không nhận ra mùi hương thì sớm muộn cũng mất người giỏi.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Yêu nhau con mắt liếc qua / Kẻo chúng bạn biết, kẻo cha mẹ ngờ” — cho thấy vì sao tình cảm của người con gái xưa phải kín như hương trong lụa.
- “Khăn thương nhớ ai / Khăn rơi xuống đất” — nỗi lòng không nói ra, chỉ lộ qua những cử chỉ nhỏ.
- “Yêu nhau cởi áo cho nhau / Về nhà dối mẹ qua cầu gió bay” — cách bày tỏ ở phía ngược lại, mạnh dạn như nước dâng.
- “Chồng em áo rách em thương” — tình cảm đo bằng việc ở lại, không đo bằng lời.
- “Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn” — hai cách yêu khác nhau vẫn có thể cùng nhìn về một hướng.
Lời kết
“Tình anh như nước dâng cao” là câu ca dao của hai người biết rõ mình khác nhau mà vẫn đứng cạnh nhau. Người xưa không bắt hai bên phải giống nhau, cũng không phán xét bên nào yêu nhiều hơn. Họ chỉ đặt dòng nước bên tấm lụa và để cả hai cùng có chỗ. Đọc lại hôm nay, câu ca dao ấy vẫn là một lời nhắc nhẹ nhàng: hãy học cách nhận ra tình cảm được trao cho mình, kể cả khi nó đến rất khẽ.
