Trên tường nhiều lớp học Việt Nam từng có một dòng chữ quen thuộc: “Tiên học lễ, hậu học văn”. Sáu chữ Hán Việt ngắn gọn ấy đặt ra một thứ tự rất rõ ràng cho việc học: học làm người trước, học chữ nghĩa sau. Câu nói này thỉnh thoảng lại được đem ra bàn cãi xem còn hợp thời hay không, và chính vì thế mà việc hiểu cho đúng từng chữ lại càng cần thiết.
Nghĩa đen: sáu chữ nói gì
Đây là câu chữ Hán được người Việt dùng quen tới mức nghe như tiếng mình. “Tiên” là trước, “hậu” là sau. “Học lễ” là học lễ nghĩa, học phép tắc cư xử. “Học văn” là học chữ nghĩa, học kiến thức, học cái hay của sách vở. Ghép lại, câu nói xác lập một trật tự: trước hết học lễ, sau đó mới học văn.
Chữ “lễ” là chữ dễ bị hiểu hẹp nhất. Nhiều người nghe “lễ” liền nghĩ tới chuyện khoanh tay cúi đầu, dạ thưa cho phải phép. Đó mới là phần vỏ. Phần cốt của chữ lễ là biết mình đang ở đâu, đối diện với ai, và cư xử sao cho không làm tổn thương người khác: biết chào hỏi, biết cảm ơn, biết xin lỗi, biết nhường, biết giữ lời, biết tôn trọng người dạy mình và bạn học quanh mình.
Chữ “văn” cũng rộng hơn ta tưởng. Không chỉ là môn văn hay chữ viết, mà là toàn bộ kiến thức, kỹ năng, học vấn mà một người thu nạp được. Người xưa nói học văn tức là nói tới cái tài, cái nghề, cái hiểu biết dùng để lập thân.
Nghĩa bóng: vì sao lễ phải đứng trước văn
Nếu chỉ đọc bề mặt, dễ tưởng câu tục ngữ hạ thấp kiến thức. Thực ra không phải. Người xưa không nói học lễ quan trọng hơn học văn, mà nói học lễ phải đến trước. Đây là chuyện thứ tự, và thứ tự ấy có lý do rất thực tế.
Kiến thức là công cụ, còn cách làm người là bàn tay cầm công cụ đó. Một người có tài mà không có nết thì cái tài ấy trở nên khó lường: càng giỏi càng gây được nhiều thiệt hại. Ngược lại, một người tử tế mà chưa giỏi thì vẫn còn thời gian để học thêm, và thường được người khác sẵn lòng chỉ bảo. Người xưa quan sát điều đó qua nhiều đời rồi đúc thành sáu chữ.
Còn một lý do nữa nằm ngay trong bản thân việc học. Muốn học được thì phải biết nghe, biết hỏi, biết nhận là mình chưa biết. Đó chính là chữ lễ. Một đứa trẻ không chịu nghe ai, coi thường người dạy mình, thì cửa vào tri thức đã tự khép lại ngay từ đầu. Nói cách khác, lễ không phải là thứ cản đường việc học, mà là điều kiện để việc học diễn ra được.
Nguồn gốc và các cách hiểu
Câu này là một thành ngữ gốc Hán, đi vào tiếng Việt qua nền giáo dục chữ Nho ngày trước và ở lại trong nhà trường Việt Nam nhiều thế hệ. Không thể chỉ ra ai là người đầu tiên nói ra câu ấy, và cũng không nên gán nó cho một cá nhân cụ thể nào; điều chắc chắn chỉ là nó đã quen thuộc với người Việt từ rất lâu.
Trong đời sống, câu tục ngữ này thường đi cùng những cách nói gần nghĩa như “Tiên học lễ, hậu học văn” đặt cạnh “Có tài mà không có đức là người vô dụng” hay lời nhắc dân dã “Học ăn, học nói, học gói, học mở”. Cùng một mối bận tâm: học để nên người, không chỉ để nên việc.
Cũng cần nói thẳng rằng câu này từng gây tranh luận. Có ý kiến cho rằng nhấn mạnh chữ lễ quá mức sẽ tạo ra lớp học một chiều, học trò không dám phản biện. Đó là một lo ngại có cơ sở nếu người ta hiểu lễ thành sự phục tùng. Nhưng lễ hiểu đúng là sự tôn trọng lẫn nhau, mà tôn trọng thì không loại trừ tranh luận. Trò hỏi lại thầy bằng thái độ đàng hoàng vẫn là có lễ; im lặng cho xong chuyện chưa chắc đã là ngoan.
Bài học rút ra
Thứ nhất, cái nết đi trước và ở lại lâu nhất. Điểm số rồi sẽ trôi vào quá khứ, bằng cấp rồi sẽ cũ, nhưng cách một người đối xử với người khác thì theo họ suốt đời và là thứ người khác nhớ về họ.
Thứ hai, lễ nghĩa không phải là hình thức khách sáo. Đứa trẻ chào người lớn cho có lệ mà vẫn giành đồ của bạn thì chưa gọi là có lễ. Cốt lõi nằm ở chỗ biết nghĩ đến người khác, còn lời chào chỉ là biểu hiện bên ngoài của cái nghĩ ấy.
Thứ ba, người dạy phải làm gương trước. Không thể dạy chữ lễ bằng mệnh lệnh. Trẻ con học cách cư xử bằng mắt chứ không bằng tai: chúng nhìn cha mẹ nói chuyện với người giúp việc, nhìn thầy cô ứng xử với học sinh yếu, rồi bắt chước theo. Bởi vậy câu tục ngữ này thực ra nhắc người lớn nhiều hơn nhắc trẻ nhỏ.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người đi học, tinh thần của câu này rất cụ thể: đi học đúng giờ, nộp bài đúng hẹn, không quay cóp, biết cảm ơn khi được bạn giảng lại một bài khó, biết xin lỗi khi làm phiền người khác. Đó là những việc nhỏ nhưng chính chúng dựng nên tư cách của một người học trò.
Với người đi làm, chữ lễ chuyển thành sự chuyên nghiệp. Trả lời tin nhắn công việc cho tử tế, không cắt lời người khác trong cuộc họp, nhận sai khi mình sai, không giành công của đồng đội. Nhiều người giỏi nghề nhưng mãi không được tin tưởng chỉ vì thiếu đúng những điều tưởng như vụn vặt ấy.
Trong nuôi dạy con, câu tục ngữ khuyên cha mẹ đừng đánh đổi tất cả để lấy thành tích. Một đứa trẻ được khen giỏi nhưng chưa từng bị nhắc khi nói hỗn với ông bà thì đang thiếu phần nền móng. Ngược lại, cha mẹ cũng nên tránh biến chữ lễ thành sự sợ hãi. Mục tiêu là đứa trẻ tôn trọng người khác vì hiểu, chứ không phải vì sợ bị mắng.
Trong quan hệ hàng ngày trên mạng xã hội, chữ lễ lại càng cần. Ẩn sau bàn phím, người ta dễ buông lời nặng nề với cả những người mình chưa từng gặp. “Tiên học lễ, hậu học văn” nhắc rằng hiểu biết nhiều mà ăn nói cay nghiệt thì cái hiểu biết ấy chẳng làm ai nể phục.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Không thầy đố mày làm nên — khẳng định vai trò của người dẫn đường trong con đường học hành và lập nghiệp.
- Nhất tự vi sư, bán tự vi sư — một chữ cũng là thầy, nhắc thái độ trọng người đã dạy mình dù chỉ một điều nhỏ.
- Ăn vóc học hay — ăn để nên vóc dáng, học để biết điều hay; việc học cũng thiết yếu như miếng ăn.
- Muốn biết phải hỏi, muốn giỏi phải học — muốn hiểu biết thì đừng ngại hỏi, muốn giỏi thì phải bền bỉ học.
- Cơm cha, áo mẹ, chữ thầy — nhắc ba nguồn ơn nghĩa nuôi dưỡng nên một con người.
Lời kết
“Tiên học lễ, hậu học văn” không bắt ai phải cúi đầu, cũng không coi nhẹ chuyện học chữ. Câu nói chỉ đặt lại một thứ tự mà càng sống lâu người ta càng thấy đúng: học cách làm người trước, rồi cái tài mới có chỗ tựa để phát huy. Giữ được cái gốc ấy thì kiến thức thu về bao nhiêu cũng thành hữu ích.
