Ca dao Việt Nam có những câu chỉ hai dòng mà đủ sức làm người nghe bật cười rồi lặng đi. Tiền buộc dải yếm bo bo, trao cho thầy bói đâm lo vào mình là một câu như vậy. Không mắng mỏ ai, không lên gân, nó chỉ kể lại một cuộc trao đổi và để cái kết quả tự nói lên tất cả.
Tiền buộc dải yếm bo bo
Trao cho thầy bói đâm lo vào mình
Nghĩa đen: đồng tiền chắt chiu đổi lấy nỗi lo
Dòng đầu vẽ ra một hình ảnh rất cụ thể của làng quê xưa. Chiếc yếm là trang phục quen thuộc của người phụ nữ Việt, dải yếm buộc quanh lưng vừa để giữ áo, vừa là chỗ cất giấu an toàn nhất trên người. Đồng tiền lẻ dành dụm được buộc vào đó, nút thắt kĩ càng, người mang thì bo bo giữ, nghĩa là giữ khư khư, không rời mắt. Chỉ một chi tiết ấy thôi đã cho biết đồng tiền này quý đến mức nào: nó là tiền bán mớ rau, con gà, là tiền tích cóp từng bữa chợ.
Dòng sau nói chuyện đã rồi. Đồng tiền được cởi ra khỏi dải yếm, trao đi. Đổi lại là gì? Câu ca dao không nói người ấy nhận được lời khuyên hay điều tốt lành nào, chỉ nói gọn: đâm lo vào mình. Chữ “đâm” dùng rất đắt, nghe như một mũi nhọn xóc thẳng vào lòng. Trước khi đi thì trong người còn có đồng tiền và một cái đầu bình yên; sau khi đi thì tiền không còn, mà nỗi lo lại nặng thêm.
Cái cười của câu ca dao nằm ở phép tính lỗ vốn ấy. Người ta bỏ tiền ra để mong yên tâm, kết cục lại mua về đúng thứ mình muốn tránh.
Nghĩa bóng: nhắm vào kẻ trục lợi, không nhắm vào người có niềm tin
Cần nói rõ để khỏi hiểu lệch: câu ca dao này không chê cười tín ngưỡng, không chê người có đời sống tâm linh. Người Việt xưa nay vẫn trọng việc hương khói, vẫn giữ nếp lễ nghĩa với tổ tiên, và ca dao không hề động đến những điều ấy.
Cái bị đưa ra ánh sáng ở đây là kẻ lấy nỗi lo của người khác làm kế sinh nhai. Người tìm đến hỏi thường đang có chuyện chưa yên trong lòng. Nếu gặp người có tâm, họ ra về nhẹ nhõm hơn. Còn gặp kẻ chỉ chăm chăm vào túi tiền của khách, họ sẽ ra về với một danh sách những điều đáng sợ và một khoản phải chi. Câu ca dao ghi lại đúng cái kết cục thứ hai, và cười nó.
Rộng hơn nữa, hai dòng này nói về chuyện đặt niềm tin. Của cải dành dụm bao lâu, chỉ một lần trao nhầm tay là mất; mà mất tiền chưa phải điều đáng ngại nhất, đáng ngại là mất luôn sự bình an trong lòng.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai sáng tác và có từ bao giờ. Không có căn cứ nào để gán câu này cho một tác giả hay một thời điểm cụ thể, nên chỉ có thể nói rằng nó ra đời trong đời sống làng xã xưa, khi chiếc yếm còn là trang phục thường ngày.
Về lời, câu này khá thống nhất giữa các bản sưu tầm, chỗ xê dịch nhiều nhất là ở chữ “buộc” hay “thắt” trong dòng đầu. Trong kho ca dao còn nhiều câu cùng mạch cười ấy, chẳng hạn bài mở đầu bằng “Số cô chẳng giàu thì nghèo” chuyên chế giễu những lời phán nói thế nào cũng đúng, hay câu tục ngữ “Bói ra ma, quét nhà ra rác” nói chuyện hễ tìm là thấy. Cả nhóm này cho thấy người bình dân xưa vừa sống trong một thế giới đầy tín ngưỡng, vừa rất tỉnh táo trước những kẻ mượn danh tín ngưỡng.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là về đồng tiền. Người xưa buộc tiền vào dải yếm vì hiểu rõ giá trị của từng đồng. Đã giữ kĩ đến thế thì lúc tiêu càng phải cân nhắc. Tiêu vào việc học, việc chữa bệnh, việc làm ăn là tiêu cho tương lai; tiêu để mua lấy một nỗi sợ thì đúng là mất cả chì lẫn chài.
Bài học thứ hai là về chỗ dựa tinh thần. Lúc rối lòng, ai cũng cần một người để nói chuyện. Nhưng hãy chọn người thật lòng mong mình yên ổn: người thân trong nhà, người từng trải mà mình kính trọng, hoặc người có chuyên môn đúng với việc mình đang gặp. Chỗ dựa tốt làm ta vững lên, chứ không làm ta sợ thêm.
Bài học thứ ba nằm ở chữ “đâm lo”. Nỗi lo có sức nặng riêng của nó: nó khiến người ta mất ngủ, làm việc gì cũng phân tâm, rồi chính sự phân tâm ấy lại kéo theo hỏng việc. Vì vậy giữ gìn sự bình tâm cũng là giữ gìn một thứ tài sản, đôi khi còn quý hơn đồng tiền buộc trong dải yếm.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Chiếc yếm nay không còn, nhưng câu chuyện thì chưa cũ. Vẫn có những lời phán được đưa ra đúng lúc người nghe yếu lòng nhất, kèm theo một cách hoá giải phải trả phí. Cách tự vệ đơn giản nhất là đặt câu hỏi: lời này làm mình nhẹ đi hay nặng thêm, và người nói được lợi gì khi mình tin?
Trong chuyện tiền nong, câu ca dao là lời nhắc rất hợp thời với những kiểu mời chào hứa hẹn đổi đời nhanh chóng. Đồng tiền tích góp nhiều năm, chỉ cần một phút cả tin là ra đi, và cái ở lại đúng là nỗi lo.
Trong nhà, khi cha mẹ hay ông bà đang lo lắng vì một chuyện chưa rõ ngọn ngành, con cháu đừng vội gạt phăng niềm tin của các cụ. Hãy ngồi xuống nghe cho hết, rồi cùng nhau đi tìm nguyên nhân thật. Được lắng nghe, người ta tự nhiên bớt hoang mang, và cũng bớt đi tìm chỗ dựa ở những người lạ chưa rõ tâm địa.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Bói ra ma, quét nhà ra rác — hễ cố tìm thì kiểu gì cũng ra chuyện, cái tìm được chưa chắc là sự thật.
- Số cô chẳng giàu thì nghèo — bài ca dao cười những lời phán chung chung, nói kiểu gì cũng trúng.
- Tiền mất tật mang — mất của rồi còn rước thêm phiền vào thân, đúng như chữ “đâm lo vào mình”.
- Có bệnh thì vái tứ phương — nói cái tâm lí cùng đường thì bám víu vào mọi hướng.
- Chọn mặt gửi vàng — đã tin ai thì phải xem cho kĩ người ấy đã.
- Mật ngọt chết ruồi — lời càng êm tai càng nên nghe cho tỉnh.
Lời kết
Chỉ hai dòng ngắn, câu ca dao đã dựng xong một cảnh đời và kết luận bằng một phép tính lỗ vốn không thể chối cãi. Người xưa cười, nhưng cái cười ấy hiền, vì mục đích không phải hạ thấp người đi hỏi mà là nhắc nhau giữ lấy đồng tiền và giữ lấy sự bình an. Bao giờ còn có kẻ muốn kiếm lợi từ nỗi lo của người khác, câu “Tiền buộc dải yếm bo bo” vẫn còn nguyên chỗ dùng.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
