Có những lời răn của người xưa mà mỗi lần đời sống chao đảo, người ta lại nhớ ra. “Tích cốc phòng cơ, tích y phòng hàn” là một câu như vậy. Nó không hoa mỹ, không ví von, chỉ nói đúng một việc rất thực tế: hãy để dành từ lúc còn có, đừng đợi đến lúc hết.
Nghĩa đen — hiểu từng chữ Hán Việt
Câu này gồm những chữ Hán Việt quen thuộc, ghép lại theo lối đối rất cân. “Tích” là chứa lại, dành dụm. “Cốc” là thóc, là lúa, là lương thực nói chung. “Phòng” là ngừa trước, đề phòng. “Cơ” là đói.
Vế sau đối lại từng chữ: “y” là áo, là quần áo mặc; “hàn” là rét, là lạnh.
Ghép lại, nghĩa đen rất rõ ràng: dành dụm thóc lúa để phòng khi đói kém, cất giữ áo quần để phòng khi trời trở rét. Đó là hai nỗi lo lớn nhất của người xưa — cái đói mùa giáp hạt và cái rét mùa đông. Hai thứ ấy đến theo mùa, biết trước là sẽ đến, nên không có lý gì để không chuẩn bị.
Nghĩa bóng — lo xa là một dạng khôn ngoan
Vượt khỏi chuyện thóc và áo, câu răn nói về một nếp nghĩ: người khôn là người biết dùng lúc dư dả để chuẩn bị cho lúc thiếu thốn. Khi đang no đủ, ai cũng dễ tin rằng ngày mai vẫn thế. Chính lúc ấy mới là lúc phải tích trữ, vì đến khi đói rồi thì chẳng còn gì để mà dành.
Câu này cũng hàm ý một cách nhìn về thời gian. Đời người có mùa được mùa mất, có lúc khoẻ lúc đau, có lúc việc làm ăn thuận và lúc trắc trở. Người lo xa không phải người bi quan, mà là người thừa nhận quy luật ấy và sắp đặt trước.
Nguồn gốc và những câu cùng mạch
Đây là một câu chữ Hán được dùng phổ biến trong tiếng Việt, thuộc loại lời răn dạy con cháu, thường thấy trong nếp giáo dục gia đình xưa. Không có căn cứ chắc chắn để gán câu này cho một tác giả hay một cuốn sách cụ thể, nên tốt nhất là nhận rằng xuất xứ chính xác của nó không rõ.
Điều đáng nói là tiếng Việt cũng có rất nhiều câu thuần Việt nói cùng một điều, chứng tỏ tinh thần lo xa đã ăn sâu vào nếp sống: “Làm khi lành để dành khi đau”, “Được mùa chớ phụ ngô khoai”, hay “Năng nhặt chặt bị”. Người bình dân không cần chữ Hán vẫn nói được đúng ý ấy.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất: để dành phải bắt đầu từ lúc chưa cần. Đây là chỗ nhiều người bỏ lỡ. Tháng nào thu nhập khá thì tiêu rộng tay, tháng nào eo hẹp thì vay tạm. Cách sống ấy khiến người ta không bao giờ có một khoản đệm, và chỉ cần một biến cố nhỏ là chao đảo.
Bài học thứ hai: dự phòng không chỉ là tiền. “Cốc” và “y” trong câu là hai thứ khác nhau, ứng với hai nhu cầu khác nhau. Đời sống hôm nay cũng vậy: ngoài khoản tiền dự phòng, còn cần dự phòng về sức khoẻ, về nghề nghiệp, về quan hệ. Người có thêm một nghề tay trái, có bảo hiểm y tế, có vài người bạn tử tế, là người đã tích trữ theo nhiều hướng.
Bài học thứ ba: lo xa khác với hà tiện. Người tích cốc phòng cơ không phải người bủn xỉn, không dám ăn dám mặc. Họ vẫn chi cho những việc đáng chi, chỉ khác ở chỗ luôn giữ lại một phần cho ngày chưa tới. Hà tiện là keo kiệt với cả chính mình; lo xa là biết chia phần cho tương lai.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong tài chính gia đình, cách áp dụng cụ thể nhất là lập một khoản dự phòng đủ chi tiêu vài tháng, để riêng, không đụng tới nếu không có việc khẩn. Khoản ấy chính là kho thóc của gia đình thời nay. Nhiều người chỉ thấy giá trị của nó khi mất việc hoặc phải nhập viện đột ngột.
Trong nghề nghiệp, “tích cốc” nghĩa là tiếp tục học khi công việc đang ổn định, chứ không đợi đến lúc bị thay thế mới cuống lên đi học. Kỹ năng cũng là một thứ lương thực, phải tích dần mới có.
Trong việc chăm sóc sức khoẻ, tinh thần của câu răn thể hiện ở việc khám định kỳ, ăn ngủ điều độ, tập luyện đều đặn từ khi còn khoẻ. Người xưa vốn đã nói “phòng bệnh hơn chữa bệnh”, cùng một mạch nghĩ.
Trong việc dạy con, cha mẹ có thể tập cho con thói quen để dành từ những khoản rất nhỏ. Điều quan trọng không phải số tiền con dành được, mà là con hiểu rằng không phải cứ có bao nhiêu là tiêu bằng hết.
Những câu tục ngữ, thành ngữ cùng chủ đề
- Làm khi lành để dành khi đau — lời dặn thuần Việt cùng một tinh thần dự phòng.
- Năng nhặt chặt bị — của cải tích lại từ những phần rất nhỏ.
- Cẩn tắc vô ưu — cẩn thận lo liệu từ đầu thì về sau khỏi lo lắng.
- Nước đến chân mới nhảy — mặt trái của thói không chịu chuẩn bị.
- Phòng bệnh hơn chữa bệnh — ngừa trước bao giờ cũng nhẹ hơn khắc phục.
- Buôn tàu bán bè không bằng ăn dè hà tiện — đề cao sức mạnh của việc dành dụm bền bỉ.
Lời kết
“Tích cốc phòng cơ, tích y phòng hàn” là lời dặn của những người đã đi qua nhiều mùa đói và nhiều mùa rét. Họ hiểu rằng ngày khó khăn không hỏi ý ai trước khi đến. Vì thế, cái khôn lớn nhất không nằm ở chỗ xoay xở giỏi khi hoạn nạn, mà nằm ở chỗ đã lặng lẽ chuẩn bị từ những ngày còn yên ổn.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
