Ở một xứ mà sông là đường đi chính, cảnh chia tay thường diễn ra ngay mép nước: người xuống thuyền, người đứng lại trên bến. Từ cảnh ấy, dân gian để lại hai câu ca dao mà hầu như ai cũng thuộc: Thuyền về có nhớ bến chăng — Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền. Chỉ mười bốn chữ mà gói được cả nỗi nhớ, lòng chung thuỷ và một lời trách rất khẽ.
Nghĩa đen: hình ảnh con thuyền và cái bến
Con thuyền là vật di động. Nó rời bến này, ghé bến kia, xuôi dòng rồi ngược dòng, hôm nay ở đây mai đã ở nơi khác. Với người làm nghề sông nước, con thuyền vừa là phương tiện, vừa là nhà, vừa là cả cuộc mưu sinh phải đi mới có ăn.
Cái bến thì ngược lại: nó cố định. Bến nằm nguyên một chỗ, quanh năm nhìn ra mặt nước, thuyền nào đến cũng đón, thuyền nào đi cũng tiễn. Chữ "một dạ khăng khăng" tả rất đúng cái thế của bến — không thể đi đâu được, mà cũng không muốn đi đâu. Ca dao chọn đúng cặp hình ảnh ấy vì ai sống ven sông cũng thấy nó mỗi ngày, không cần giải thích thêm một lời nào.
Nghĩa bóng: người đi và người ở lại
Trong ca dao Việt Nam, thuyền thường ví với người đi xa — theo lối cảm nhận quen thuộc là người con trai đi làm ăn, đi lính, đi buôn bán nơi xa. Bến ví với người ở lại chờ đợi, thường là người con gái, người vợ. Câu hỏi "có nhớ bến chăng" vì thế không phải câu hỏi thật để chờ trả lời, mà là cách bày tỏ nỗi nhớ và nỗi lo của người ở nhà.
Cái hay nằm ở sự đối lập giữa hai vế. Vế đầu là một câu hỏi bỏ ngỏ, đầy phấp phỏng, không biết người đi giữa muôn nơi có còn nhớ về chốn cũ. Vế sau là một lời khẳng định chắc nịch, không chút do dự: bến vẫn đợi. Người phụ nữ trong câu ca dao không trách móc, không đòi hỏi, chỉ nói rõ tấm lòng mình — và chính sự lặng lẽ đó mới làm câu ca dao nặng lòng đến vậy.
Cần nói thêm cho công bằng: hình ảnh thuyền và bến ra đời trong hoàn cảnh xã hội xưa, khi việc đi xa hầu như chỉ dành cho đàn ông, còn người phụ nữ gắn với gia đình. Ngày nay ai cũng có thể là thuyền, ai cũng có thể là bến, tuỳ hoàn cảnh từng nhà. Vì thế nên đọc câu Thuyền về có nhớ bến chăng như một lời nói về lòng thuỷ chung nói chung, chứ không nên hiểu thành phận sự riêng của một giới nào.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao truyền miệng, không có tác giả, không rõ ra đời ở đâu và từ bao giờ. Cặp hình ảnh thuyền — bến xuất hiện rất nhiều trong ca dao Việt Nam, cho thấy đó là lối ví von quen thuộc chứ không phải sáng tạo riêng của một câu.
Trong dân gian còn nhiều câu cùng dùng cặp hình ảnh này với các sắc thái khác nhau, chẳng hạn lời nói về sự chia lìa: Thuyền ơi có nhớ bến chăng, bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền — chỉ đổi chữ "về" thành chữ "ơi" mà giọng đã thành lời gọi với theo. Có nơi hát tiếp thêm những vế than thở về cảnh đợi chờ. Các bản này lưu truyền song song, khó nói bản nào có trước, và việc cố xác định bản gốc là không có căn cứ.
Bài học rút ra
Thứ nhất, người ở lại cũng đang gánh một phần việc. Người ta hay nhìn thấy sự vất vả của người đi xa mà quên mất cái nặng của người ở nhà: giữ nhà cửa, nuôi con, chăm cha mẹ già, và chịu đựng sự chờ đợi không biết ngày nào kết thúc. Câu ca dao nhắc người đi đừng coi sự chờ đợi ấy là chuyện đương nhiên.
Thứ hai, thuỷ chung là chuyện của cả hai phía. Bến có thể một dạ khăng khăng, nhưng nếu thuyền không nhớ đường về thì tấm lòng ấy cũng thành uổng phí. Một mối quan hệ chỉ đứng vững khi cả hai cùng giữ, chứ không thể trông vào sự nhẫn nại của riêng một người.
Thứ ba, đi xa không có nghĩa là được phép quên. Con thuyền dù đi khắp các dòng sông vẫn phải có một bến để về, nếu không nó chỉ là chiếc thuyền trôi. Người đi làm ăn xa cũng vậy: giữ liên lạc, gửi tin, nhớ ngày giỗ chạp, biết đường về — đó là những sợi dây rất mỏng nhưng giữ được cả một gia đình.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong đời sống vợ chồng, câu ca dao có ích cho những gia đình phải sống xa nhau vì công việc. Người đi làm ăn xa nên hiểu rằng một cuộc gọi đều đặn, một lời hỏi han cụ thể về chuyện nhà, quan trọng hơn nhiều so với số tiền gửi về. Ngược lại, người ở nhà cũng nên nói ra nỗi lòng mình thay vì âm thầm chịu đựng rồi trách móc, vì người đi xa không phải lúc nào cũng đoán được.
Trong quan hệ với cha mẹ, chính cha mẹ mới là cái bến bền nhất. Con cái lớn lên đi khắp nơi, còn cha mẹ ở lại căn nhà cũ và đợi. Nhiều người mãi đến khi không còn ai đợi mình nữa mới hiểu ra ý nghĩa của hai chữ "khăng khăng" trong câu ca dao. Về nhà thường xuyên hơn một chút, đó là cách vận dụng thiết thực nhất.
Trong ứng xử với quê hương, bạn cũ, thầy cô, câu ca dao cũng đúng. Người thành đạt rồi đi xa mà vẫn nhớ nơi mình xuất phát, vẫn về thăm trường cũ, vẫn giữ liên lạc với những người từng giúp mình lúc khó — người ấy giữ được cái gốc của mình. Còn với con cái, cha mẹ nên dạy trẻ hiểu rằng ngôi nhà là cái bến: dù đi xa đến đâu, làm gì, thì vẫn luôn có chỗ để quay về.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Thuyền theo lái, gái theo chồng — cũng lấy hình ảnh con thuyền nhưng nói về sự gắn bó trong hôn nhân theo quan niệm xưa.
- Xa mặt cách lòng — mặt trái đáng lo của cảnh xa nhau, đúng với nỗi phấp phỏng trong câu hỏi "có nhớ bến chăng".
- Muối ba năm muối đang còn mặn, gừng chín tháng gừng hãy còn cay — lời hẹn ước bền lòng của đôi lứa.
- Chiều chiều ra đứng ngõ sau, trông về quê mẹ ruột đau chín chiều — nỗi nhớ của người con gái đi lấy chồng xa.
- Anh đi anh nhớ quê nhà — nỗi nhớ của người đi xa hướng về chốn cũ.
- Sông sâu còn có kẻ dò, lòng người nham hiểm ai đo cho tường — nhắc rằng lòng người là thứ khó lường nhất, nên giữ được nó mới đáng quý.
Lời kết
Hai câu ca dao Thuyền về có nhớ bến chăng không lên án ai, không đòi hỏi gì, chỉ đặt cạnh nhau một câu hỏi và một lời khẳng định. Nhưng chính sự lặng lẽ ấy khiến người nghe phải tự soi lại: mình đang là con thuyền hay là cái bến, và mình đã đối xử với phía bên kia ra sao. Câu trả lời không nằm trong ca dao, nó nằm trong cách ta sống mỗi ngày.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
