Trong kho ca dao than thân của người Việt, có những câu chỉ mười bốn chữ mà đọc lên nghe nặng như cả một đời người. Câu ca dao về con tằm nhả tơ là một câu như thế. Người xưa mượn con vật bé nhỏ nằm trên nong để nói hộ nỗi lòng của những kiếp làm lụng suốt đời mà phần được hưởng chẳng đáng bao nhiêu.
Thương thay thân phận con tằm
Kiếm ăn được mấy phải nằm nhả tơ
Nghĩa đen của câu ca dao
Con tằm là loài vật quen thuộc với làng nghề trồng dâu nuôi tằm. Cả đời nó chỉ ăn một thứ duy nhất là lá dâu, ăn trong ít ngày ngắn ngủi rồi lên né, nằm im mà rút ruột nhả tơ cuốn quanh mình thành kén. Người nuôi đem kén đi ươm, kéo lấy sợi tơ óng ả để dệt nên lụa là.
Chữ “kiếm ăn được mấy” chính là điểm nhấn. Con tằm ăn chẳng bao nhiêu, phần nó hưởng chỉ là mấy lứa lá dâu người ta hái sẵn đổ vào nong. Nhưng phần nó phải trả lại thì trọn vẹn: cả sợi tơ rút từ trong thân. Hai chữ “phải nằm” cũng rất đắt, gợi ra cái thế bị động, không giãy giụa, không chọn lựa được gì.
Còn “thương thay” là tiếng than bật ra trước khi kịp kể. Người hát chưa nói con tằm khổ thế nào đã thương trước rồi, cho thấy nỗi thương ấy quá quen, quá sẵn trong lòng.
Nghĩa bóng: nói con tằm mà thương phận người
Người xưa hiếm khi than thẳng. Họ mượn con vật, mượn cây cỏ để nói cái điều khó nói. Nói thương thay thân phận con tằm thực ra là thương thân phận những người quanh năm đầu tắt mặt tối: người làm ruộng, người kéo vải, người đi ở, người làm mướn. Họ làm ra lúa gạo, tơ lụa, nhà cửa cho thiên hạ, còn phần mình thì cơm chẳng đủ no, áo chẳng đủ lành.
Cái nghịch lý ấy là điều bài ca dao muốn chỉ ra: người làm ra tấm lụa lại là người không có lụa mà mặc. Đó không phải lời than suông. Trong hoàn cảnh mà người dân thường không có tiếng nói, một câu hát ru, một câu hò trên đồng đã là cách bày tỏ kín đáo rằng sự sắp đặt kia là vô lý và bất công. Câu ca dao đứng hẳn về phía người yếu thế, và nó gọi sự bất công đó bằng đúng tên của nó.
Cần nói rõ: cảnh ngộ trong câu hát là cảnh ngộ của xã hội cũ, nơi ruộng đất và của cải nằm trong tay số ít, còn người làm lụng thì không được chia phần tương xứng. Người xưa hát lên để phản kháng và để nương tựa vào nhau, chứ không phải để dạy con cháu coi đó là lẽ đương nhiên.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt, cũng không rõ ra đời vào thời nào. Bất cứ ai gán câu này cho một tác giả hay một mốc lịch sử cụ thể đều là suy đoán không có căn cứ.
Điều chắc chắn hơn là câu này thường được chép liền trong một chùm ca dao cùng mở đầu bằng hai tiếng “thương thay”: thương con tằm nhả tơ, thương lũ kiến li ti kiếm mồi, thương con hạc bay mỏi cánh giữa đường mây, thương con cuốc kêu ra máu mà chẳng ai nghe. Bốn hình ảnh, bốn kiểu khổ khác nhau, nhưng cùng một nỗi: làm mãi mà không đủ sống, kêu mãi mà không ai thấu. Có nơi hát rời từng cặp câu, có nơi hát liền cả chùm, đó là chỗ khác nhau dễ gặp nhất giữa các bản.
Bài học rút ra
Thứ nhất, biết nhìn ra công sức nằm sau mỗi thứ mình dùng. Tấm lụa đẹp là tơ của con tằm và mồ hôi của người trồng dâu, hái lá, thức đêm canh nong. Người biết nghĩ đến điều đó sẽ không dễ buông một câu chê bai kẻ làm ra sản phẩm cho mình, cũng không xem chuyện được phục vụ là hiển nhiên.
Thứ hai, giữ lấy lòng trắc ẩn. Hai tiếng “thương thay” là thứ quý nhất trong câu ca dao. Người hát vốn cũng nghèo, cũng khổ, vậy mà vẫn còn chỗ trong lòng để thương một kiếp khác. Cái vô cảm bao giờ cũng bắt đầu từ chỗ ta thôi không nhìn thấy người bên cạnh nữa.
Thứ ba, sự chịu đựng không phải là đức tính cao nhất. Câu ca dao thương con tằm chứ không khen con tằm. Người đời sau đọc lại nên nhận ra rằng cái đáng gìn giữ là sự cần cù, còn cái cần thay đổi là hoàn cảnh khiến người cần cù vẫn cứ nghèo.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, người quản lý có thể lấy câu này để tự soi. Trả công đúng và đúng hạn, ghi nhận đúng người đã làm, không để người làm nhiều nhất lại là người được nhắc đến ít nhất, đó là cách cụ thể nhất để câu ca dao không còn đúng nữa.
Với chính mình, câu hát cũng là một lời nhắc. Không ít người ngày nay tự biến mình thành con tằm: làm quần quật, nhận việc không giới hạn, đến khi kiệt sức mới thấy phần đời của mình đã bị tiêu hết vào việc của người khác. Biết dừng đúng lúc, biết nói ra phần công bằng thuộc về mình cũng là một cách tự thương lấy thân.
Trong nhà, đây là câu chuyện dễ kể cho con nghe. Chiếc áo con mặc, bát cơm con ăn đều có người làm ra. Dạy con nhìn thấy người giao hàng đứng đợi dưới nắng, thấy mẹ dậy sớm dọn dẹp trước khi đi làm, đó là dạy con lòng biết ơn bằng việc thật chứ không bằng lời hay.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Thương thay lũ kiến li ti / Kiếm ăn được mấy phải đi tìm mồi” — cùng một chùm ca dao, nói cái vất vả của thân phận bé nhỏ.
- “Bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” — tả trọn tư thế cực nhọc của người làm ruộng dưới nắng.
- “Một nắng hai sương” — gói cả ngày dài lam lũ vào bốn chữ.
- “Ai ơi bưng bát cơm đầy / Dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần” — nhắc người ăn nhớ đến người làm.
- “Con cò lặn lội bờ sông” — hình ảnh quen thuộc nhất của ca dao than thân.
- “Trâu ơi ta bảo trâu này” — người khổ thủ thỉ với con vật cùng khổ, thương nó như thương mình.
Lời kết
Câu ca dao về con tằm nhả tơ đã đi qua bao nhiêu đời mà chưa cũ, bởi nó chạm vào một điều rất người: ai cũng muốn công sức mình bỏ ra được nhìn thấy và được trả lại xứng đáng. Đọc lại thương thay thân phận con tằm hôm nay, ta vừa thương người xưa, vừa tự nhắc mình đừng vô tình dựng lại cái cảnh ấy cho người đang làm việc bên cạnh.
