Trong kho tàng tục ngữ về gia đình, hiếm câu nào được nhắc nhiều như “Thuận vợ thuận chồng, tát biển Đông cũng cạn”. Người ta đọc nó trong đám cưới, trong lời khuyên của cha mẹ dặn con, và cả trong lúc hai vợ chồng vừa cãi nhau xong. Câu nói đơn giản ấy vẫn còn nguyên giá trị, bởi nó chạm đúng vào thứ quyết định một gia đình bền hay vỡ: sự đồng lòng.
Nghĩa đen của câu tục ngữ
Hãy tách từng chữ ra để thấy người xưa chọn hình ảnh khéo thế nào. “Thuận” nghĩa là xuôi chiều, cùng hướng, không chống lại nhau; giống như hai người cùng chèo một con thuyền mà mái chèo không đánh nhau. “Thuận vợ thuận chồng” vì thế không chỉ là vợ nghe chồng hay chồng chiều vợ, mà là cả hai cùng nhất trí về một việc.
“Tát biển Đông” mới là chỗ đắt. Tát nước là công việc quen thuộc của nhà nông: tát ao để bắt cá, tát ruộng để lấy nước vào hay tháo nước ra, dùng gàu sòng, gàu dai, mỗi lần chỉ được một gàu nước. Đem cái gàu ấy mà tát cả biển Đông thì rõ ràng là chuyện không tưởng, biển thì mênh mông mà gàu thì bé xíu. Người xưa cố tình đẩy hình ảnh tới mức phi lý như vậy để làm nổi bật vế sau: “cũng cạn”. Nghĩa đen của cả câu là: nếu vợ chồng đồng lòng thì ngay cả việc tát cạn biển Đông cũng làm được.
Nghĩa bóng và thông điệp thật sự
Dĩ nhiên không ai đi tát biển. Biển Đông ở đây là ẩn dụ cho những việc lớn, việc khó, những gánh nặng tưởng như vượt quá sức một gia đình: gây dựng cơ nghiệp từ hai bàn tay trắng, trả một món nợ dài, nuôi con ăn học, chăm cha mẹ già đau ốm, vực dậy sau một lần làm ăn thất bại.
Thông điệp người xưa gửi gắm là: sức mạnh của gia đình không nằm ở tài sản hay tài năng của riêng ai, mà nằm ở chỗ hai người có cùng nhìn về một hướng hay không. Hai vợ chồng giỏi giang nhưng mỗi người kéo một phía thì sức lực triệt tiêu nhau, việc nhỏ cũng hóa lớn. Ngược lại, hai người bình thường mà đồng lòng thì sức được cộng dồn, lại thêm chỗ dựa tinh thần để không ai bỏ cuộc giữa chừng. Câu tục ngữ vì thế vừa là lời động viên, vừa là lời cảnh báo ngược: mất chữ “thuận” là mất tất cả.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian, được truyền miệng qua nhiều đời nên không xác định được ai là người đầu tiên nói ra, cũng không rõ câu xuất hiện từ thời nào. Bất cứ lời khẳng định nào về tác giả hay mốc thời gian cụ thể của câu này đều là suy đoán, nên tốt nhất là nói thẳng: không rõ nguồn gốc.
Về cách nói, câu thường được đọc gọn là “Thuận vợ thuận chồng, tát biển Đông cũng cạn”; một số nơi thêm vế trước thành “Thuận vợ thuận chồng, biển Đông tát cạn”. Ý nghĩa không đổi. Dân gian còn có câu gần nghĩa quen thuộc là “Thuận bè thuận bạn, tát cạn biển Đông”, mở rộng tinh thần đồng lòng ra ngoài phạm vi vợ chồng. Điểm chung của các cách nói ấy là đều lấy biển Đông — vùng biển gắn bó với đời sống người Việt — làm biểu tượng cho cái mênh mông, khó khăn tưởng chừng bất khả.
Bài học rút ra
Thứ nhất, đồng lòng quan trọng hơn đồng ý. Đồng ý là gật đầu cho xong chuyện, còn đồng lòng là thật sự muốn cùng nhau làm. Nhiều cặp vợ chồng thống nhất được kế hoạch trên giấy nhưng trong bụng một người vẫn ấm ức, để rồi khi gặp trở ngại là câu trách “tại anh”, “tại em” bật ra ngay. Chữ “thuận” đòi hỏi cả hai phải nói cho hết ý trước khi bắt tay vào việc, chứ không phải nhường nhau cho êm.
Thứ hai, sức mạnh của gia đình là sức mạnh cộng hưởng. Khi hai người cùng hướng, mỗi người bù vào chỗ khuyết của người kia: người quyết đoán đi cùng người cẩn thận, người kiếm tiền đi cùng người giữ tiền, người xông xáo ngoài xã hội đi cùng người vun vén trong nhà. Cái “biển Đông” của mỗi nhà cạn dần không phải vì có phép màu, mà vì mỗi ngày hai người cùng múc đi một gàu.
Thứ ba, giữ chữ “thuận” là việc phải làm hằng ngày. Sự đồng lòng không phải thứ có sẵn từ ngày cưới rồi giữ mãi. Nó bị bào mòn bởi những chuyện rất nhỏ: một lời nói nặng lúc mệt, một quyết định tự ý không bàn với người kia, một khoản chi giấu giếm. Vun đắp chữ “thuận” cũng như tát nước, phải kiên trì và đều đặn.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong chuyện tiền bạc, tinh thần thuận vợ thuận chồng thể hiện ở việc công khai thu chi và cùng đặt mục tiêu. Một cặp vợ chồng trẻ muốn mua nhà mà chỉ một người thắt lưng buộc bụng, người kia vẫn tiêu thoải mái, thì món nợ sẽ thành nguồn cơn cãi vã. Ngồi lại với nhau, thống nhất mỗi tháng để dành bao nhiêu, cắt khoản nào, thì việc khó vẫn nhẹ đi nhiều.
Trong chuyện nuôi dạy con, đồng lòng nghĩa là cha mẹ không mâu thuẫn nhau trước mặt con. Mẹ vừa phạt con, cha đã bênh và cho quà thì đứa trẻ học được bài học sai: chỉ cần tìm đúng người là thoát. Có bất đồng về cách dạy, hai người nên trao đổi riêng rồi mới đưa ra một tiếng nói chung.
Trong công việc và những lúc biến cố — mất việc, bệnh tật, làm ăn thua lỗ — chữ “thuận” còn có nghĩa là không đổ lỗi. Người vấp ngã đã tự trách mình đủ nhiều rồi; điều họ cần là một người ngồi xuống bàn cách gỡ chứ không phải một người đứng nhắc lại lỗi cũ.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Của chồng công vợ” — nhắc rằng tài sản trong nhà luôn có phần đóng góp thầm lặng của người vợ, không nên chỉ tính công người đứng tên.
- “Vợ chồng như đũa có đôi” — đôi đũa lệch thì gắp không được, vợ chồng phải xứng nhau và đi cùng nhau mới thành việc.
- “Chồng giận thì vợ bớt lời, cơm sôi nhỏ lửa một đời không khê” — bí quyết giữ hòa khí: khi một người nóng thì người kia phải dịu lại.
- “Râu tôm nấu với ruột bầu, chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon” — hạnh phúc gia đình nằm ở sự hòa thuận chứ không ở mâm cao cỗ đầy.
- “Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao” — cùng một tinh thần đoàn kết, mở rộng ra cho tập thể.
- “Gái có công thì chồng chẳng phụ” — công sức bền bỉ trong gia đình rồi sẽ được ghi nhận, không uổng phí.
Lời kết
“Thuận vợ thuận chồng, tát biển Đông cũng cạn” không hứa hẹn rằng đời sống hôn nhân sẽ dễ dàng. Nó chỉ chỉ ra một điều kiện: hễ còn giữ được sự đồng lòng thì không có cái khó nào là không thể vơi dần. Biển Đông của mỗi nhà mỗi khác, nhưng cách tát thì giống nhau — hai người, hai chiếc gàu, cùng một hướng, và kiên nhẫn từng ngày.
