Lò rèn ngày trước thường nằm ở đầu làng hoặc cạnh chợ, quanh năm đỏ lửa. Bác thợ rèn làm ra đủ thứ cho cả vùng: lưỡi cày, lưỡi hái, dao phay, dao bài, cho tới con dao nhỏ xíu để bổ cau têm trầu. Vậy mà người xưa lại để lại một câu nghe rất trái khoáy: “Thợ rèn không dao ăn trầu”.
Nghĩa đen: người làm ra dao lại thiếu dao
Muốn hiểu câu này, phải hiểu dao ăn trầu là gì. Đó là con dao nhỏ, lưỡi mỏng, dùng để bổ quả cau ra làm mấy miếng, gọt vỏ, têm miếng trầu cho khéo. Trong nhà người Việt xưa, ăn trầu là chuyện hằng ngày, tiếp khách cũng bằng miếng trầu, nên hầu như nhà nào cũng có một con dao như thế đặt trong cơi trầu.
Con dao ấy nhỏ nhất, dễ làm nhất, tốn ít sắt nhất trong tất cả những thứ mà lò rèn cho ra lò. Ấy thế mà nhà bác thợ rèn lại không có. Vì sao? Vì con dao nào rèn xong cũng có người đến lấy, có người đặt trước. Bác bận rèn cho cả làng, lo cho khách, lo cho kịp mùa vụ, còn cái việc rèn một con dao con cho nhà mình thì cứ để đấy, hôm nay chưa làm thì mai, mai chưa làm thì mốt.
Nghĩa đen đã đủ nói lên tất cả: người có đủ tay nghề và nguyên liệu để làm ra một thứ lại là người thiếu chính thứ đó.
Nghĩa bóng: mải lo cho người mà quên phần mình
Người xưa dùng câu này để nói về một cảnh rất quen. Ông thầy thuốc giỏi chữa cho khắp vùng mà bệnh của mình lại để dây dưa. Người thợ mộc dựng nhà cho bao nhiêu người mà nhà mình vẫn dột. Người bán hàng ăn cả ngày mà bữa của mình thì qua quýt.
Câu tục ngữ có hai lớp nghĩa đi cùng nhau. Lớp thứ nhất là thương: nó ghi nhận sự tận tuỵ của người làm nghề, người dồn hết công sức cho khách, cho việc chung, đến mức việc của mình bị đẩy xuống cuối hàng. Lớp thứ hai là nhắc: sự tận tuỵ ấy nếu kéo dài quá thì thành thiệt thòi, và cái thiệt thòi ấy chẳng ai bù cho.
Cũng cần phân biệt câu này với mấy câu nghe qua thì gần. “Dao sắc không gọt được chuôi” nói về chuyện người giỏi việc thiên hạ mà không gỡ nổi việc nhà mình — đó là cái bất lực. Còn thợ rèn không dao ăn trầu thì không phải bất lực chút nào: bác thợ thừa sức làm, chỉ là chưa bao giờ dành thời gian cho mình. Câu “Thợ may ăn giẻ, thợ vẽ ăn hồ” lại nói chuyện khác nữa: người làm nghề nào cũng có chút mẩu thừa của nghề ấy.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu có từ bao giờ, và không thể gắn với một người nào. Đây là tục ngữ sinh ra từ chính đời sống của các làng nghề, nơi lò rèn, xưởng mộc, khung cửi nằm ngay trong xóm và ai cũng thấy tận mắt cảnh người thợ lo cho khách trước khi lo cho mình.
Trong lời ăn tiếng nói, câu được nói theo vài cách: “thợ rèn không có dao ăn trầu”, “thợ rèn thiếu dao ăn trầu”. Nghĩa không đổi. Người ta cũng hay nói vui theo lối tương tự cho các nghề khác — chẳng hạn nhà thợ mộc thiếu cái ghế lành — nhưng đó là cách vận dụng của người nói, chứ không phải câu tục ngữ có sẵn.
Bài học rút ra
Thứ nhất, việc của mình cũng phải có chỗ trong lịch làm việc. Cái bẫy ở đây rất kín: việc cho người khác thì có hạn định, có người giục; việc cho mình thì không ai giục nên bị lùi mãi. Muốn không thành bác thợ rèn thiếu dao, phải chủ động đặt cho mình một cái hẹn và giữ đúng.
Thứ hai, chăm cho mình không phải là ích kỷ. Bác thợ rèn ốm thì cả làng cũng chậm việc theo. Người lo cho gia đình, cho sức khoẻ, cho tay nghề của chính mình thì mới đi được đường dài và giúp được người khác lâu hơn.
Thứ ba, cái nhỏ nhất lại hay bị bỏ quên nhất. Con dao ăn trầu chỉ tốn nửa buổi công. Chính vì nó nhỏ nên nó bị coi là chuyện lúc nào làm cũng được. Trong đời sống cũng thế: một lần đi khám sức khoẻ, một buổi dọn lại góc nhà, một cuộc gọi về cho mẹ — đều là những việc nhỏ bị hoãn năm này qua năm khác.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc. Người làm nghề dịch vụ, người chăm sóc khách hàng, người làm nghề sửa chữa — rất dễ rơi vào cảnh này: đồ đạc trong nhà mình hỏng mà không sửa, hồ sơ của mình thì để bừa, trong khi làm cho khách thì gọn gàng từng ly. Nên dành hẳn một buổi trong tháng cho “việc của mình”.
Trong gia đình. Người mẹ lo cho cả nhà từng bữa mà bản thân ăn qua loa, ốm cũng chịu. Con cái để ý một chút, giục mẹ đi khám, giành lấy vài việc bếp núc — đó là cách thiết thực nhất để câu tục ngữ không ứng vào nhà mình.
Trong nghề nghiệp lâu dài. Người bận làm việc kiếm sống thường không còn thời gian học thêm nghề. Nhưng nghề cũng như dao, không mài thì cùn. Giữ lại cho mình mỗi tuần vài giờ để học, để đọc, chính là rèn con dao cho nhà mình.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Dao sắc không gọt được chuôi” — giỏi việc người mà chịu bó tay với việc nhà mình.
- “Thợ may ăn giẻ, thợ vẽ ăn hồ” — mỗi nghề có cái lộc vụn của nghề ấy, nói về mặt khác của đời thợ.
- “Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh” — nghề giỏi thì nuôi được thân, nhưng phải nhớ giữ lấy thân mà làm nghề.
- “Trăm hay không bằng tay quen” — tay nghề của người thợ đến từ làm nhiều, không đến từ nói nhiều.
- “Làm khi lành để dành khi đau” — lời dặn phòng xa dành đúng cho người mải làm mà quên giữ sức.
- “Của một đồng, công một nén” — công sức người thợ mới là phần đáng kể, đừng để nó trôi đi vô ích.
Lời kết
Sáu chữ, một lò lửa, một con dao con chưa bao giờ được rèn. Thợ rèn không dao ăn trầu không chê ai cả, chỉ đặt trước mắt ta một hình ảnh khó quên về người tận tuỵ mà quên mất phần mình. Đọc lại câu này, có lẽ việc nên làm ngay không phải là nghĩ ngợi gì xa, mà là lấy ra cái việc nhỏ mình đã hoãn lâu nhất và làm cho xong.
