Trong kho tục ngữ về thợ thuyền, “Thợ may ăn giẻ, thợ vẽ ăn hồ” là một câu rất đặc biệt. Nó không lên giọng dạy dỗ, cũng không mắng mỏ ai, mà chỉ điềm nhiên nêu ra một sự thật ai cũng thấy trong các phường thợ. Nhưng đằng sau vẻ điềm nhiên ấy là một câu hỏi không dễ trả lời về ranh giới của chữ liêm trong nghề.
Nghĩa đen: cái mà mỗi nghề để lại
Người thợ may khi cắt áo bao giờ cũng thừa ra vải vụn, mảnh giẻ. Thợ giỏi thì tiết kiệm được nhiều, và phần dư ấy theo lệ thường thuộc về người thợ. Vải vụn có thể chắp lại thành túi, thành khăn, thành mảnh áo cho trẻ con, nên không phải thứ bỏ đi.
Người thợ vẽ ngày trước dùng hồ nấu từ bột để bồi giấy, để pha màu, để dán tranh. Nấu hồ bao giờ cũng phải dôi ra một chút, và phần hồ dư ấy là bột thật, có thể mang về nhà dùng vào việc khác. Chữ “ăn” trong câu không có nghĩa là ăn uống, mà là hưởng, là lấy phần — như cách người ta nói “ăn hoa hồng”, “ăn công”.
Hai vế đối nhau rất chỉnh: một nghề vải, một nghề giấy; một bên thừa giẻ, một bên thừa hồ. Người xưa dùng phép đối ấy để nói rằng đây không phải chuyện của riêng nghề nào, mà là chuyện chung của mọi nghề.
Nghĩa bóng: ai cũng có cái lộc từ nghề của mình
Nghĩa bóng của câu tục ngữ rất rộng: người làm nghề nào thì thường có thêm chút bổng lộc từ chính nghề ấy, ngoài khoản tiền công chính thức. Người bán hàng có mối quen, người làm bếp có phần thức ăn dư, người lái xe có chỗ ngồi cho người nhà, người làm giấy tờ có thông tin sớm hơn thiên hạ.
Điều thú vị là giọng của câu tục ngữ khá trung tính. Người xưa không gọi đó là ăn cắp, vì phần thừa ấy vốn không nằm trong cái mà khách hàng trả tiền để lấy về. Trong nhiều phường nghề xưa, đây gần như một khoản thù lao ngầm được cả hai bên mặc nhiên chấp nhận.
Nhưng câu tục ngữ cũng có một sắc thái cảnh giác kín đáo. Khi nói “thợ may ăn giẻ”, người ta hàm ý rằng đừng ngạc nhiên nếu tấm vải mình đưa trở về ngắn hơn mong đợi. Nói cách khác, đây vừa là mô tả một tập quán, vừa là lời nhắc người ngoài nghề hãy hiểu luật chơi mà liệu cách ứng xử.
Nguồn gốc và những câu gần nghĩa
Không rõ câu này có từ bao giờ. Nó gắn với đời sống phường thợ ở làng xã và phố nghề, nơi các nghề may, vẽ, bồi tranh, làm giấy cùng tồn tại. Việc gán câu tục ngữ cho một thời kỳ hay một nhân vật cụ thể đều không có căn cứ.
Dân gian còn nhiều câu cùng kiểu quan sát. Quen thuộc nhất là “Thợ rèn có đe, thợ vẽ có hồ” hay các dạng nói mở rộng thêm nghề khác vào sau. Gần nghĩa hơn cả là câu “Ăn cây nào rào cây ấy” ở khía cạnh gắn bó quyền lợi với nơi mình làm, và “Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài” ở khía cạnh con người chịu ảnh hưởng của môi trường nghề nghiệp.
Bài học rút ra
Thứ nhất, hãy nhìn rõ ranh giới. Vải vụn thừa ra sau khi cắt xong một cái áo đúng phép là chuyện khác hẳn với việc cố tình cắt hẹp để dôi vải. Cùng một hành vi “ăn giẻ” nhưng một bên là lộc nghề, một bên là ăn bớt của khách. Ranh giới nằm ở chỗ: chất lượng công việc có bị hy sinh để lấy phần dư hay không.
Đây là bài học có giá trị với mọi nghề hôm nay. Người làm nghề tử tế biết tự vạch cho mình một lằn ranh và không bước qua, ngay cả khi không ai nhìn thấy.
Thứ hai, hãy minh bạch cái phần thừa ấy. Tập quán ngầm sinh ra hiểu lầm và nghi kỵ. Điều gì đã thành lệ thì nên nói rõ ra thành thỏa thuận: vật liệu dư thuộc về ai, mẫu thử dùng xong xử lý thế nào. Nói trước một câu thì giữ được cả tiền lẫn tình.
Thứ ba, uy tín mới là khoản lộc lớn nhất của nghề. Một người thợ may giữ tiếng may đẹp, ăn ý với khách, thì cả đời không thiếu việc. Số vải vụn gom được trong mười năm cũng không bằng giá trị của cái tiếng ấy. Người xưa nói câu này với vẻ hiểu đời, nhưng chưa bao giờ coi nó là mục tiêu của người làm nghề.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở công sở, câu tục ngữ ứng ngay vào những chuyện nhỏ mà không nhỏ: dùng máy in của công ty in tài liệu riêng, tận dụng phần mềm bản quyền cơ quan mua cho việc cá nhân, giữ lại quà của đối tác. Không phải chuyện nào cũng nghiêm trọng, nhưng mỗi người nên tự trả lời một câu: nếu việc này được nói công khai, mình có thấy ngại không.
Với người làm nghề tự do, đây là lời nhắc về cách tính giá. Nhiều thợ ngại báo giá đúng nên lấy công thấp rồi bù lại bằng những khoản không tên. Cách làm ấy khiến khách nghi ngờ và khiến chính người thợ mệt mỏi. Báo giá đủ và làm đủ là con đường bền hơn nhiều.
Với người thuê thợ, câu tục ngữ khuyên một thái độ vừa phải: hiểu rằng người làm nghề nào cũng cần sống được với nghề, đừng ép giá đến mức buộc người ta phải xoay xở. Nhưng cũng nên thỏa thuận rõ vật tư, mẫu mã, phần dư ngay từ đầu để tránh chuyện lời ra tiếng vào.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Ăn cây nào rào cây ấy — hưởng lợi ở đâu thì có trách nhiệm giữ gìn ở đó.
- Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh — cái lộc bền nhất của người thợ vẫn là tay nghề tinh thông.
- Của bền tại người — nhắc trách nhiệm của người cầm dụng cụ, vật liệu trong tay.
- Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài — môi trường và lệ nghề tác động mạnh tới cách hành xử của mỗi người.
- Treo đầu dê bán thịt chó — mặt trái nghiêm trọng hơn, khi người làm nghề đánh mất chữ tín.
Lời kết
“Thợ may ăn giẻ, thợ vẽ ăn hồ” là một câu nói hiểu đời, không lên án cũng không cổ vũ. Nó đặt vào tay người nghe một chiếc gương để tự soi: cái phần mình lấy thêm ấy có làm hỏng chất lượng công việc, có làm sứt mẻ lòng tin của người khác hay không. Trả lời được câu đó, người làm nghề tự biết mình đang đứng ở đâu.
