Cứ gần Tết là câu này lại được đọc lên: “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ — Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh.” Sáu thứ, chia đều hai vế, đối nhau chan chát mà nghe rất xuôi tai. Chỉ bấy nhiêu chữ nhưng đủ dựng lại trọn vẹn không khí một cái Tết cổ truyền, từ mâm cơm cho tới ngoài sân.
Nghĩa đen: sáu thứ làm nên một cái Tết
Điều thú vị là sáu thứ ấy không xếp lộn xộn. Chúng chia thành hai nhóm rất rõ: thứ để ăn và thứ để bày, thứ trong nhà và thứ ngoài sân.
- Thịt mỡ — miếng thịt heo béo, thứ đạm quý của ngày trước. Quanh năm ăn kham khổ, tới Tết mới có miếng thịt đầy đặn, nên thịt mỡ là dấu hiệu của sự no đủ.
- Dưa hành — củ hành muối chua, giòn, hăng nhẹ. Món này sinh ra để đi kèm thịt mỡ và bánh chưng, giúp bữa ăn đỡ ngán, dễ tiêu.
- Câu đối đỏ — đôi câu đối viết trên giấy đỏ dán hai bên cửa hoặc hai bên bàn thờ. Màu đỏ là màu của sự vui vẻ, may mắn; chữ nghĩa trên đó là lời chúc cho năm mới.
- Cây nêu — cây tre dựng trước sân trong dịp Tết, trên ngọn có treo vật trang trí. Đây là một tục lệ cổ truyền, gắn với mong muốn nhà cửa yên ổn trong những ngày đầu năm.
- Tràng pháo — dây pháo đốt lên lấy tiếng nổ giòn giã. Tiếng pháo ngày trước là âm thanh báo hiệu năm mới đã tới.
- Bánh chưng xanh — chiếc bánh gói lá dong, nhân đậu xanh thịt lợn, luộc suốt đêm. Bánh chưng là món không thể thiếu, và việc gói bánh, canh nồi bánh cũng là một phần của Tết.
Ghép lại, ta có đủ: cái ăn (thịt mỡ, dưa hành, bánh chưng), cái nhìn (câu đối đỏ, cây nêu), cái nghe (tràng pháo). Người đặt câu này đã chọn rất khéo, mỗi giác quan đều có phần.
Nghĩa bóng: Tết là sự đủ đầy được sắp đặt tử tế
Sáu thứ ấy nói lên một quan niệm về ngày Tết: Tết không chỉ là ăn, mà là cả một cách bày biện đời sống cho tươm tất. Có món ngon nhưng phải có món chua đi kèm cho cân. Có cái ăn trong nhà thì phải có cái đẹp ngoài cửa. Có sự no đủ vật chất thì phải có chữ nghĩa, có lễ nghi.
Cách sắp xếp ấy phản ánh nếp sống trọng sự hài hoà. Người Việt không thích thừa mà cũng không chịu thiếu; cái gì cũng cần có cặp có đôi. Thịt mỡ béo thì dưa hành chua; bánh chưng xanh thì câu đối đỏ.
Ở lớp nghĩa sâu hơn, câu này còn là một lời nhắc về sự chuẩn bị. Không thứ nào trong sáu thứ ấy tự nhiên mà có. Dưa hành phải muối trước cả tuần. Bánh chưng phải gói, phải luộc thâu đêm. Cây nêu phải chặt, phải dựng. Tết đẹp vì người ta đã bỏ công sửa soạn cho nó.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu này vốn lưu truyền như một vế đối đôi ngày Tết, sau đó đi vào lời ăn tiếng nói dân gian và được nhắc lại như ca dao tục ngữ. Không rõ ai đặt ra đầu tiên; cách trung thực nhất là nói thẳng rằng nó được truyền miệng và không có xuất xứ chắc chắn.
Vì truyền miệng nên thứ tự các thứ trong mỗi vế có thể xê dịch, và cũng có nơi đọc thay một hai chi tiết cho hợp với tục lệ địa phương mình. Nội dung chính thì vẫn giữ nguyên: một vế nói cái ăn cùng câu đối, một vế nói cây nêu, pháo và bánh chưng.
Bài học rút ra
Thứ nhất, sự đủ đầy cần có sự cân bằng đi kèm. Bài học nằm ngay trong cặp “thịt mỡ — dưa hành”. Cái béo mà không có cái chua thì ngán. Trong đời sống cũng vậy: hưởng thụ cần đi cùng chừng mực, có được nhiều thì càng phải biết điều tiết.
Thứ hai, cái đẹp tinh thần đứng ngang hàng với cái no vật chất. Câu đối đỏ được xếp cạnh miếng thịt, cây nêu được xếp cạnh chiếc bánh. Người xưa không tách hai thứ ấy ra. Một cái Tết chỉ có ăn uống mà thiếu lễ nghĩa, thiếu chữ nghĩa thì chưa gọi là Tết.
Thứ ba, muốn có ngày vui thì phải chuẩn bị từ sớm. Ai cũng muốn ba ngày Tết thảnh thơi, nhưng sự thảnh thơi ấy được mua bằng nhiều ngày lo toan trước đó. Đây là bài học về việc chuẩn bị, đúng cho mọi việc lớn nhỏ trong đời.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ngày nay, tràng pháo không còn được đốt, cây nêu cũng ít nhà dựng, nhưng tinh thần của câu “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ” thì vẫn dùng được. Điều đáng giữ không phải là từng vật cụ thể, mà là việc gia đình cùng nhau sửa soạn cho một ngày quan trọng.
Trong nhà, có thể giữ lấy vài việc nhỏ: cùng gói vài chiếc bánh, cùng muối một hũ dưa hành, cùng dọn dẹp bàn thờ, cùng viết hoặc treo một câu chúc đầu năm. Trẻ con nhớ Tết là nhớ những việc chúng được tham gia, chứ ít khi nhớ mâm cỗ đắt tiền.
Trong ăn uống ngày Tết, cặp “thịt mỡ — dưa hành” là lời khuyên rất thiết thực: mâm cỗ nhiều đạm thì phải có rau, có món chua, ăn có chừng mực. Đây là kinh nghiệm giữ sức khoẻ mà người xưa đã gói sẵn vào câu nói.
Và trong việc tổ chức bất cứ dịp gì — một buổi họp mặt, một sự kiện của cơ quan — cách sắp xếp trong câu này vẫn là một khuôn mẫu tốt: lo đủ phần vật chất, đồng thời lo phần hình thức và phần nghi lễ, để mọi thứ vừa no vừa đẹp.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Tháng giêng là tháng ăn chơi” — nói về nhịp sống đầu năm của người Việt sau mùa vụ.
- “Đói ngày giỗ cha, no ba ngày Tết” — cho thấy Tết là dịp cả nhà được ăn uống đủ đầy nhất trong năm.
- “Cốm Vòng, gạo tám Mễ Trì, tương Bần, húng Láng còn gì ngon hơn” — cùng lối kể tên các món ngon thành chuỗi dễ nhớ.
- “Ăn trông nồi, ngồi trông hướng” — phép ăn uống giữ ý, rất cần trong những bữa cỗ đông người.
- “Giấy rách phải giữ lấy lề” — dù khó khăn tới đâu cũng cố giữ lấy nếp nhà, đúng tinh thần lo Tết của người xưa.
Lời kết
Sáu thứ trong hai vế đối, đọc lên là thấy cả một cái Tết hiện ra. “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ — Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh” giữ được lâu đến vậy không phải vì liệt kê đầy đủ, mà vì nó nói trúng cái cách người Việt mong một năm mới: no đủ, tươm tất, có trước có sau. Vật đổi sao dời, nhưng mong ước ấy thì vẫn nguyên.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
