Trong tiếng Việt có những thành ngữ chỉ ba bốn chữ mà dựng lên trọn vẹn một dáng người. Theo đóm ăn tàn là một câu như vậy: người ta hình dung ngay ra kẻ lẽo đẽo đi sau, mắt dán vào ngọn lửa trong tay người khác, chờ nhặt lấy phần còn sót lại.
Nghĩa đen: que đóm và phần tàn còn lại
Đóm là que nứa, que tre chẻ mỏng, phơi khô để làm mồi lửa — thứ vật dụng rất quen trong nếp sống xưa, khi diêm và đèn còn hiếm. Ngọn đóm cháy sáng một lúc rồi lụi dần, chỉ còn lại phần tàn: chút lửa yếu, chút than đỏ, chút hơi ấm sắp tắt.
Người “theo đóm” là người không tự tạo ra lửa. Họ đi theo người cầm đóm, hưởng nhờ ánh sáng ấy, rồi nhặt lấy phần tàn khi ngọn lửa đã tàn. Về xuất xứ cụ thể của câu thì không rõ, và cũng có vài cách hình dung khác nhau về cảnh tượng gốc; điều chắc chắn chỉ là hình ảnh trung tâm — sống nhờ vào ngọn lửa của người khác, và chỉ được phần thừa.
Nghĩa bóng: bám theo thế người để kiếm chút lợi
Câu thành ngữ chỉ hạng người bám theo kẻ có thế, có của, để kiếm chút lợi vụn: phụ hoạ mọi lời người ta nói, có mặt ở mọi cuộc vui, sẵn sàng làm những việc nhỏ để đổi lấy chút ân huệ. Cái bị chê ở đây có hai phần.
Phần thứ nhất là sự lệ thuộc. Người theo đóm không có ngọn lửa của riêng mình. Chừng nào người kia còn thế thì họ còn chỗ đứng; người kia sa cơ thì họ chẳng còn gì, và thường là người rời đi đầu tiên. Đó là lý do những mối quan hệ kiểu này chưa bao giờ bền.
Phần thứ hai là sự đánh mất tiếng nói riêng. Người đã quen phụ hoạ thì dần không còn phân biệt được đâu là điều mình thật sự nghĩ, đâu là điều nên nói cho vừa lòng người trên. Cái mất ấy lặng lẽ nhưng lớn hơn nhiều so với chút lợi nhận được.
Cũng cần nói cho công bằng: học hỏi và nương tựa người đi trước không phải là theo đóm ăn tàn. Người mới vào nghề dựa vào một người thầy, một người dẫn dắt là chuyện bình thường và đáng quý. Ranh giới nằm ở chỗ ta đang học để tự cầm được ngọn đóm của mình, hay đang chấp nhận mãi mãi đi sau để nhặt phần tàn.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là thành ngữ dân gian, không rõ ai đặt ra, không gắn với sự kiện lịch sử nào. Hình ảnh que đóm cho thấy câu ra đời từ đời sống thường nhật của làng quê xưa, khi việc giữ lửa và mồi lửa là chuyện hằng ngày trong mỗi nhà.
Trong lời nói hiện nay, câu thường được dùng nguyên vẹn. Nó nằm cùng nhóm với những cách nói khác cùng chê thói a dua, nịnh bợ: “Gió chiều nào che chiều ấy”, “Thấy người sang bắt quàng làm họ”, “Ăn theo nói leo”. Mỗi câu soi một nét, nhưng chung một điều: người không có chỗ đứng riêng thì phải mượn chỗ đứng của người khác.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là hãy có một ngọn lửa của riêng mình. Ngọn lửa ấy có thể là một cái nghề làm cho vững, một khả năng người khác cần đến, một chỗ đứng do chính công sức mình tạo ra. Có nó rồi thì việc gần gũi ai hay không còn là lựa chọn, chứ không phải sự bám víu.
Bài học thứ hai là giữ lấy tiếng nói của mình. Không cần phải phản đối để chứng tỏ mình độc lập; chỉ cần tập thói quen nói đúng điều mình nghĩ, ngay cả khi điều đó không phải là điều dễ nghe nhất trong phòng. Người dám nói thật một cách chừng mực thường được nể lâu hơn người luôn gật đầu.
Bài học thứ ba là nhìn lại mình mà không quá khắt khe. Ai cũng có lúc phụ hoạ cho êm chuyện, có lúc im lặng vì ngại mất lòng người có thế hơn. Đó là chuyện thường tình, nhất là khi ta còn phụ thuộc về công việc hay kinh tế. Điều đáng lo chỉ là khi việc ấy thành nếp, thành cách sống, đến mức ta không còn thấy nó là vấn đề nữa.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, hình bóng của câu này là những người dồn hết công sức vào việc lấy lòng cấp trên thay vì làm cho giỏi phần việc của mình. Cách ấy có thể có tác dụng một thời gian, nhưng khi người bảo trợ chuyển đi, họ không còn gì để trưng ra. Người quản lý tinh ý cũng nên cảnh giác với vòng vây của những lời phụ hoạ, bởi nó khiến mình mất đi thứ quý nhất là những lời nói thẳng.
Trong giao tiếp xã hội, câu thành ngữ nhắc ta xem lại lý do mình duy trì một mối quan hệ. Nếu chỉ vì người kia có thể cho ta chút lợi, thì quan hệ ấy sẽ tan ngay khi chút lợi kia hết. Những mối quan hệ bền vững đều dựa trên sự qua lại chứ không phải sự bám víu một chiều.
Với con trẻ, điều nên dạy là dám giữ ý kiến riêng giữa đám đông bạn bè. Trẻ con rất dễ a dua theo nhóm, và người lớn nên tập cho con biết nói “con không thích thế” mà vẫn giữ được bạn. Đó là bài học chống lại thói theo đóm ăn tàn ngay từ khi còn nhỏ.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Gió chiều nào che chiều ấy — không có chính kiến, ngả theo bất cứ phía nào đang mạnh.
- Thấy người sang bắt quàng làm họ — vơ lấy quan hệ với người có thế để thơm lây.
- Ăn theo nói leo — không có phần đóng góp nào mà vẫn chen vào để hưởng và để nói.
- Cốc mò cò xơi — người bỏ công thì chẳng được gì, kẻ đứng ngoài lại hưởng trọn.
- Giậu đổ bìm leo — bám vào chỗ dựa, và khi chỗ dựa sụp thì lập tức tìm chỗ khác.
- Ruộng bề bề không bằng nghề trong tay — lời khuyên ngược lại, đề cao cái vốn tự mình làm ra.
Lời kết
Theo đóm ăn tàn không phải lời chê dành cho người đang phải nương nhờ ai đó để sống qua một giai đoạn khó. Nó chỉ nhắc rằng ánh sáng đi mượn thì tắt lúc nào cũng không báo trước. Vì vậy, dù đang đi cạnh ngọn đóm của ai, điều đáng làm nhất vẫn là gom dần củi lửa cho riêng mình — để đến một ngày, mình là người cầm đóm soi đường.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
