Có những lời khuyên dài dòng mà nghe xong không nhớ nổi, lại có những câu chỉ bốn chữ mà theo người ta cả đời. Thêm bạn bớt thù thuộc loại thứ hai. Câu nói ngắn đến mức tưởng như hiển nhiên, nhưng làm được thì không dễ, vì nó đòi hỏi ta phải bỏ đi khá nhiều cái tôi trong lúc va chạm.
Nghĩa đen: một phép cộng và một phép trừ
Câu tục ngữ dựng trên hai động tác trái ngược: thêm và bớt. Thêm bạn là làm cho số người quý mến, sẵn lòng giúp mình nhiều lên. Bớt thù là làm cho số người ghét bỏ, muốn hại mình ít đi. Hai vế đối nhau chan chát, gọn như một phép tính.
Điều đáng chú ý là người xưa không nói “không có thù”. Sống ở đời, khó ai làm vừa lòng tất cả; va chạm là chuyện thường. Cái người xưa khuyên là hãy để cán cân nghiêng về phía bạn: mỗi việc mình làm, nếu có thể khiến thêm một người thành bạn thì nên làm; nếu có thể khiến bớt một người thành thù thì nên nhịn. Đó là cách nghĩ rất thực tế, không lý tưởng hóa.
Nghĩa bóng: cách sống lâu dài và an toàn
Ẩn sau bốn chữ ấy là một quan niệm về sự an toàn. Trong xã hội xưa, một người bị cả làng ghét thì gần như không sống nổi: không ai giúp lúc mùa vụ, không ai đến khi nhà có việc, chuyện nhỏ cũng thành chuyện lớn. Ngược lại, người được nhiều người quý thì đi đâu cũng dễ, gặp khó cũng có người đỡ.
Câu tục ngữ cũng ngầm nhắc rằng thù oán là thứ có lãi kép theo chiều xấu. Một lời nói nặng hôm nay có thể thành mối hiềm khích mười năm, kéo theo cả con cháu hai bên. Trong khi đó, một lần nhường nhịn, một lần bỏ qua lại thường mở ra quan hệ tốt về sau. Người hiểu điều này sẽ thấy nhịn không phải là thua, mà là chọn cái lợi dài thay cho cái hả hê ngắn.
Nguồn gốc và các cách nói gần nghĩa
Đây là lời đúc kết dân gian, không rõ xuất xứ, không gắn với tác giả hay câu chuyện lịch sử nào. Nó tồn tại trong tiếng Việt như một thành ngữ quen dùng, xuất hiện tự nhiên trong lời khuyên bảo giữa người lớn với người trẻ, giữa bạn bè với nhau khi ai đó đang định làm căng một chuyện.
Trong lời nói hằng ngày, người ta cũng hay diễn đạt ý này bằng những cách khác, chẳng hạn khuyên nhau nên cởi mối oán chứ đừng buộc thêm, hoặc nhắc rằng có thêm một người bạn thì hơn có thêm một người ghét mình. Cùng mạch ấy, tục ngữ Việt còn có câu quen thuộc về một điều nhịn chín điều lành, và nhiều câu ca dao khuyên ăn ở cho phải để người ta thương. Sự phong phú đó cho thấy giữ hòa khí là giá trị được người Việt đặt rất cao.
Bài học rút ra
Thứ nhất, thêm bạn không phải là quen thật nhiều người. Nhiều người nhầm chuyện này với việc mở rộng quan hệ theo kiểu góp mặt ở mọi cuộc vui. Thêm bạn theo nghĩa của người xưa là làm cho những người từng tiếp xúc với mình giữ ấn tượng tốt, sẵn lòng nói giúp mình một câu khi vắng mặt. Điều đó đến từ cách cư xử tử tế trong những việc rất nhỏ: giữ lời hứa, không nói xấu sau lưng, không giành phần hơn.
Thứ hai, bớt thù thường bắt đầu bằng việc biết dừng lời. Phần lớn mối thù trong đời không sinh ra từ tranh chấp lớn, mà từ một câu nói lỡ lúc nóng giận, một lần nói cho sướng miệng trước đám đông. Người muốn bớt thù phải học cách để dành lời: có thể thắng trong tranh luận nhưng chọn không thắng, vì cái giá của chiến thắng ấy quá đắt.
Thứ ba, hòa khí không đồng nghĩa với việc chiều tất cả. Đây là chỗ dễ hiểu lệch nhất. Người ai nói gì cũng gật, ai nhờ gì cũng nhận, cuối cùng không được ai nể mà còn tự làm khổ mình. Thêm bạn bớt thù là chọn cách nói và cách làm sao cho ít gây tổn thương nhất, chứ không phải bỏ hết nguyên tắc của mình. Từ chối rõ ràng, lịch sự, có khi lại giữ được quan hệ lâu hơn là nhận bừa rồi làm không nổi.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Câu tục ngữ này có lẽ càng ngày càng cần, vì bây giờ người ta va chạm nhau nhiều hơn: trong thang máy, ngoài đường, và nhất là trên mạng, nơi một câu bình luận có thể biến người lạ thành kẻ đối đầu chỉ trong vài phút.
- Nơi làm việc: khi bất đồng, tách vấn đề ra khỏi con người; phản đối cách làm chứ đừng chê người, như thế xong việc vẫn còn nhìn mặt nhau.
- Với hàng xóm: chuyện tiếng ồn, chỗ để xe nên nói trực tiếp và nhẹ nhàng ngay từ lần đầu, đừng để dồn lại rồi bùng ra thành cãi vã.
- Trong họ hàng: chuyện đất đai, tiền nong nên rõ ràng giấy tờ từ đầu, vì rành mạch chính là cách giữ tình, tránh mối thù dai dẳng nhiều đời.
- Trên mạng xã hội: trước khi bấm gửi một bình luận gay gắt, thử hỏi câu đó đem lại cho mình cái gì; phần lớn trường hợp là chẳng được gì ngoài một người ghét mình thêm.
- Dạy con: tập cho con biết xin lỗi trước và bỏ qua trước, đồng thời dạy con phân biệt giữa nhường nhịn và để người khác bắt nạt.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Một điều nhịn, chín điều lành — nhịn một chút để tránh những phiền phức lớn hơn về sau.
- Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau — cách nói năng quyết định ta thêm bạn hay thêm thù.
- Chọn bạn mà chơi, chọn nơi mà ở — thêm bạn nhưng vẫn phải chọn lọc người để thân thiết.
- Giàu vì bạn, sang vì vợ — bạn bè là thứ vốn quý, càng nhiều bạn tốt càng vững.
- Bán anh em xa, mua láng giềng gần — nhắc giá trị của việc sống hòa thuận với người ở gần mình.
- Ngựa chạy có bầy, chim bay có bạn — con người cần có nhau, nên đừng dại làm mình lẻ loi.
Lời kết
Thêm bạn bớt thù không phải là lời khuyên dành cho người yếu thế, mà là lựa chọn của người biết tính đường dài. Cãi thắng một người thì được vài phút thoải mái, còn giữ được một người quý mình thì có khi được cả chục năm yên ổn. Bốn chữ ngắn ngủi ấy, nếu chịu áp dụng vào những va chạm nhỏ hằng ngày, sẽ làm đời sống của ta nhẹ đi rất nhiều.
