Trong những câu tục ngữ chê thói xấu, Thấy người sang bắt quàng làm họ thuộc loại nhớ lâu nhất, bởi nó vẽ ra một hành động rất cụ thể mà ai cũng từng chứng kiến. Người xưa chỉ cần bảy chữ là dựng xong chân dung một kiểu người.
Nghĩa đen: quàng lấy một người xa lạ và nhận là họ hàng
Người sang là người có địa vị, có của cải, có tiếng tăm — nói chung là người đang ở vị trí được nể trọng. Bắt quàng là động tác vơ lấy, quàng vào, chộp lấy một cách vội vàng, không theo trình tự nào.
Làm họ là nhận là người cùng dòng họ, cùng gốc gác. Trong xã hội Việt xưa, quan hệ họ hàng có sức nặng rất lớn: người cùng họ thì phải giúp nhau, phải nể nhau, phải nhận nhau. Vì thế, tự nhận là họ hàng với một người sang trọng là cách nhanh nhất để tự nâng mình lên và để có cớ nhờ vả.
Chữ bắt quàng là chỗ đắt nhất của câu tục ngữ. Nó gợi ra sự chộp giật, vội vã, chẳng cần biết có đúng hay không. Người nghe hiểu ngay rằng mối “họ hàng” ấy là bịa ra hoặc bám vào một sợi dây rất mong manh nào đó.
Nghĩa bóng: thói bám vào hào quang của người khác
Câu tục ngữ phê phán thói đem quan hệ ra khoe để mình được thơm lây. Người mắc thói này không tự tạo ra giá trị nào, chỉ tìm cách đứng gần một cái tên lớn rồi hy vọng ánh sáng ấy hắt sang mình một chút.
Đằng sau đó là một tâm lý đáng chú ý: thiếu tự tin vào chính mình. Ai đủ vững về năng lực và tư cách thì không cần vin vào ai. Chỉ khi thấy bản thân nhẹ cân, người ta mới đi tìm chỗ dựa mượn.
Câu tục ngữ còn ngầm chê thêm một điều nữa: sự thực dụng trong quan hệ. Người Thấy người sang bắt quàng làm họ thường chỉ nồng nhiệt với người đang lên, và lạnh nhạt rất nhanh khi người ta sa sút. Cái nhiệt tình ấy không dành cho con người, mà dành cho vị thế của con người.
Cần phân biệt cho rõ: kết giao với người giỏi, học hỏi từ người thành đạt là chuyện tốt và nên làm. Cái bị chê ở đây là sự giả dối — dựng lên một mối quan hệ không có thật, hoặc thổi phồng một mối quan hệ mờ nhạt để trục lợi.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian truyền miệng, không rõ nguồn gốc, không gắn với tác giả hay câu chuyện lịch sử nào có thể kiểm chứng. Chỉ có thể nói rằng nó ra đời trong một xã hội đặt nặng quan hệ dòng họ và thứ bậc, nơi mà việc “có họ” với người quyền quý thật sự mang lại lợi ích.
Câu thường được nhắc nguyên vẹn, ít biến thể. Có nơi nói gọn Thấy sang bắt quàng làm họ, ý không đổi.
Trong kho tục ngữ, những câu cùng mạch phê phán thói nương theo người mạnh có Theo voi hít bã mía, Gió chiều nào che chiều ấy. Ở chiều ngược lại, người xưa để lại Ta về ta tắm ao ta hay Tốt gỗ hơn tốt nước sơn để đề cao việc đứng bằng chính chân mình.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là giá trị của một người phải do người ấy tạo ra. Danh tiếng mượn được thì cũng mất được, và mất rất nhanh. Người đầu tư vào năng lực thật của mình có thể đi chậm hơn lúc đầu, nhưng chỗ đứng của họ không phụ thuộc vào ai.
Bài học thứ hai là về sự chân thành trong quan hệ. Cách kết giao bền nhất không phải là bám lấy người trên, mà là làm việc tử tế và giúp được người khác việc gì đó. Quan hệ xây trên sự có ích cho nhau thì đứng vững; quan hệ xây trên việc bám víu thì tan ngay khi hết lợi.
Bài học thứ ba dành cho người đang ở vị trí “người sang”. Câu tục ngữ nhắc rằng khi ta đang lên, quanh ta sẽ xuất hiện nhiều người nhận là thân thiết. Tỉnh táo nhận ra ai đến vì mình, ai đến vì vị trí của mình là việc cần thiết, để sau này không phải cay đắng như trong câu ca dao Giàu sang nhiều kẻ tới nhà, khó khăn nên nỗi ruột rà xa nhau.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, phiên bản hiện đại của câu tục ngữ là việc đem tên tuổi người quen ra để mở đường: nhắc khéo mình quen sếp lớn, chụp ảnh chung với người nổi tiếng rồi đăng lên như bằng chứng của vị thế. Trong ngắn hạn cách này có thể có tác dụng, nhưng người trong nghề nhìn ra rất nhanh, và khi bị nhìn ra thì uy tín mất nhiều hơn cái đã lấy được.
Trong làm ăn, đây là điều đáng cảnh giác khi đối tác liên tục nhắc tới các mối quan hệ lớn thay vì nói về năng lực thật, về sản phẩm, về con số. Người có thực lực thường nói về việc mình làm được; người thiếu thực lực hay nói về những ai mình quen.
Trong nuôi dạy con, nên dạy trẻ chơi với bạn vì tính nết chứ không vì điều kiện gia đình bạn. Cũng nên tránh thói quen của người lớn khi giới thiệu con mình gắn kèm những cái tên oai vệ. Trẻ học rất nhanh cách người lớn đo giá trị con người, và cách đo ấy sẽ theo chúng suốt đời.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Theo voi hít bã mía — chê người bám theo kẻ mạnh mà chẳng được gì đáng kể.
- Gió chiều nào che chiều ấy — chê thói ngả theo phía đang có lợi.
- Miệng nhà giàu nói đâu ra đấy — giải thích vì sao người ta hay nương theo người có của.
- Giàu sang nhiều kẻ tới nhà, khó khăn nên nỗi ruột rà xa nhau — cùng nói về tình đời đổi thay theo cảnh ngộ.
- Con nhà lính, tính nhà quan — một dạng khác của việc muốn đứng vào chỗ không phải của mình.
- Ta về ta tắm ao ta — vế đối lại, đề cao việc bằng lòng và đứng vững với cái của mình.
Lời kết
Câu Thấy người sang bắt quàng làm họ chê một thói xấu, nhưng cũng chỉ ra một con đường. Thay vì tìm chỗ dựa mượn, hãy làm cho mình thành người mà kẻ khác muốn thân thật lòng. Đó là cách duy nhất để chỗ đứng của ta không tan biến khi người ta đang bám vào bỗng nhiên sa sút.
