Cứ vài năm lại có một phong trào làm ăn rộ lên: người ta đổ xô nuôi một con vật, trồng một loại cây, mở một kiểu hàng quán. Rồi cũng chỉ vài năm sau, phần lớn lặng lẽ dẹp đi. Người xưa đã gói gọn cảnh ấy trong một câu rất hóm: “Thấy người ăn khoai vác mai đi đào”.
Nghĩa đen — cái mai và củ khoai
“Mai” ở đây là nông cụ, một loại thuổng lưỡi rộng dùng để đào đất, xắn bờ. Vác mai đi đào tức là xách đồ nghề ra đồng, ra bãi để đào củ.
Cả câu vẽ ra một cảnh rất buồn cười: có người ngồi ăn khoai ngon lành, người bên cạnh nhìn thấy liền vác mai chạy đi đào, tin chắc rằng cứ đào là có khoai. Người ấy không hỏi khoai kia lấy ở đâu, ai trồng, trồng từ bao giờ, đất chỗ nào mới có. Họ chỉ thấy cái kết quả rồi lao theo.
Cái hài hước nằm ở chỗ hành động thì rất hăng hái, còn hiểu biết thì bằng không.
Nghĩa bóng — chê thói đua theo mà không nghĩ
Câu tục ngữ nhằm vào thói bắt chước mù quáng. Thấy người khác được lợi, ta lập tức làm theo, mà không xét ba điều căn bản: họ có gì mà ta không có, hoàn cảnh của họ khác ta ra sao, và thời điểm bây giờ còn giống lúc họ bắt đầu hay không.
Ở đây có một chi tiết rất sâu: người ăn khoai là người đang thu hoạch, còn kẻ vác mai chạy theo lại tưởng đó là lúc bắt đầu. Người đi trước đã bỏ ra cả một mùa vụ để trồng, để chăm, để chờ. Ta chỉ nhìn thấy đúng khoảnh khắc họ ngồi ăn. Nhầm lẫn giữa phần ngọn và phần gốc chính là gốc rễ của mọi cuộc chạy theo phong trào.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian, sinh ra từ đời sống đồng ruộng, không rõ xuất xứ và không gắn với sự tích nào. Hình ảnh cái mai và củ khoai cho thấy nó ra đời trong nếp làm ăn của nhà nông.
Câu này còn được nói dài hơn đôi chút: “Thấy người ta ăn khoai cũng vác mai đi đào”, thêm chữ “cũng” cho rõ cái ý bắt chước. Ý nghĩa không thay đổi.
Trong tiếng Việt còn có những câu gần gũi về tinh thần như “Đẽo cày giữa đường” — nói về người không có chủ kiến, ai bảo sao nghe vậy. Hai câu bổ sung cho nhau: một câu chê chạy theo kết quả của người, một câu chê chạy theo lời của người.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất: nhìn việc phải nhìn cả quá trình, đừng chỉ nhìn kết quả. Cái ta thấy được ở người thành công luôn là phần cuối cùng, phần dễ nhìn nhất. Phần vốn liếng, phần thời gian, phần những lần thất bại trước đó thì không ai bày ra cho ta xem.
Bài học thứ hai: phải xét điều kiện của chính mình. Cùng một cách làm, người có sẵn mặt bằng, có sẵn mối quen, có sẵn tay nghề thì làm được; người không có gì trong tay mà bắt chước y hệt thì rất dễ đổ. Đây chính là chỗ gặp nhau giữa câu tục ngữ này và lời dặn quen thuộc “biết người biết ta”.
Bài học thứ ba: đến sau thì phần bao giờ cũng mỏng hơn. Khi một việc làm ăn đã thành phong trào, tức là người đi trước đã lấy phần ngon nhất, và thị trường đã đông. Người vác mai chạy ra sau cùng thường chỉ còn đất đã bị đào xới.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong làm ăn, đây là câu đáng nhắc lại mỗi khi có một mô hình kinh doanh nổi lên. Trước khi bỏ vốn, nên hỏi: người ta thật sự lãi bao nhiêu, lãi được bao lâu rồi, chi phí thực tế gồm những gì, và mình hơn họ ở điểm nào để giành được khách. Trả lời được thì hãy làm.
Trong đầu tư, tâm lý đám đông còn mạnh hơn nữa. Thấy người quen khoe lời là muốn vào ngay, mà quên rằng người khoe thường chỉ khoe lúc được. Nguyên tắc cũ vẫn đúng: không hiểu thì không bỏ tiền vào.
Trong chuyện học hành của con cái, nhiều gia đình chọn ngành cho con theo phong trào, thấy ngành nào đang “hot” thì hướng con vào, không xét con hợp với gì. Bốn năm sau, ngành ấy có thể đã bão hoà, còn đứa trẻ thì học một thứ nó không thích. Chọn theo sức con, theo tính con vẫn là cách bền hơn.
Ngay trong sinh hoạt hằng ngày, câu tục ngữ này cũng nhắc ta bớt so bì. Thấy nhà hàng xóm sắm sửa, sửa nhà, cho con học thêm chỗ này chỗ kia mà mình cũng làm theo cho bằng chị bằng em, trong khi túi tiền không cho phép — đó cũng là một kiểu vác mai đi đào.
Những câu tục ngữ, thành ngữ cùng chủ đề
- Đẽo cày giữa đường — không có chủ kiến, ai góp gì cũng sửa theo rồi hỏng việc.
- Đứng núi này trông núi nọ — chê thói cứ thấy chỗ khác hơn chỗ mình đang đứng.
- Liệu cơm gắp mắm — làm gì cũng phải trông vào thực lực của mình.
- Chưa học bò đã lo học chạy — muốn có kết quả mà bỏ qua các bước nền tảng.
- Một nghề cho chín còn hơn chín nghề — theo đuổi một việc cho tới nơi hơn là nhảy hết việc này sang việc khác.
- Trâu chậm uống nước đục — nhắc mặt còn lại: chậm chân cũng thiệt, nên cái cần là nhanh mà tỉnh.
Lời kết
“Thấy người ăn khoai vác mai đi đào” không chê người chịu khó, cũng không cấm ta học hỏi cách làm ăn của người khác. Câu tục ngữ chỉ chê một điều: bắt chước mà không hiểu. Muốn học người đi trước cho đúng, phải học từ lúc họ cầm hạt giống, chứ đừng học từ lúc họ ngồi ăn.
