Trong kho thành ngữ Việt, thầy bói xem voi có lẽ là câu gắn với một câu chuyện mà hầu như ai cũng thuộc. Chuyện kể mấy ông thầy bói mù rủ nhau đi xem voi, mỗi người sờ được một chỗ rồi ai cũng đinh ninh mình đã biết con voi hình thù ra sao, cãi nhau chẳng ai chịu ai. Nghe thì buồn cười, nhưng ngẫm kỹ sẽ thấy cảnh ấy vẫn diễn ra quanh ta mỗi ngày, chỉ khác là không còn con voi nào.
Nghĩa đen: mỗi người một mảnh sự thật
Trong truyện, người sờ trúng cái vòi thì bảo con voi sun sun như con đỉa. Người sờ vào ngà thì nói nó chần chẫn như cái đòn càn. Người vớ phải tai thì quả quyết voi bè bè như cái quạt thóc. Người ôm lấy chân thì tả voi sừng sững như cái cột đình. Người nắm được đuôi lại bảo voi tun tủn như cái chổi sể cùn.
Điều đáng chú ý là không ai trong số họ nói dối. Mỗi lời tả đều đúng với phần mà người ấy chạm tới: cái vòi quả có mềm và dài, cái chân quả có to như cột. Sai lầm không nằm ở chỗ sờ, mà nằm ở chữ “con voi”. Ai cũng lấy một mảnh mình nắm được để gọi tên cái toàn thể, rồi vì tin chắc mình đúng nên không ai còn nghe được ai nữa. Cuộc cãi vã kết thúc bằng ẩu đả, trong khi con voi vẫn nguyên là con voi, chẳng giống bất kỳ lời tả nào.
Nghĩa bóng: cái sai của lối nhìn phiến diện
Nghĩa bóng của câu là chê lối nhìn nhận sự việc một cách phiến diện: chỉ biết một mặt, một mẩu, một lần tiếp xúc, mà đã dám kết luận về toàn bộ sự việc hay con người. Cái nguy của lối nhìn này là nó được xây trên một sự thật có thật, nên người mắc phải rất khó tự nhận ra. Họ có bằng chứng hẳn hoi, chỉ có điều bằng chứng ấy quá nhỏ so với kết luận họ rút ra.
Câu thành ngữ cũng chạm tới chuyện biết mình biết người. Người khôn ngoan luôn ý thức được rằng phần mình nhìn thấy chỉ là một phần, nên khi nói sẽ nói kèm chỗ đứng của mình: “theo chỗ tôi biết”, “ở khâu tôi làm thì như thế này”. Người nói được như vậy chẳng những không bị coi là kém, mà lời họ còn đáng tin hơn nhiều so với những khẳng định chắc nịch về mọi mặt.
Có một chi tiết nữa đáng để ý: các thầy bói cãi nhau chứ không ghép lời nhau lại. Giá họ chịu nghe nhau, gộp năm mảnh mô tả ấy vào, hình dung về con voi đã gần đúng hơn rất nhiều. Cái làm hỏng việc không chỉ là sự hạn hẹp, mà còn là thái độ khăng khăng cho mình đúng tuyệt đối.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu thành ngữ gắn với một truyện ngụ ngôn được kể lại rất rộng rãi, có nhiều bản kể khác nhau về số lượng thầy bói và cách tả các bộ phận. Truyện thuộc loại truyện dân gian lưu truyền qua nhiều đời, không xác định được người kể đầu tiên, và cũng không cần thiết phải truy cho ra, vì cái lõi bài học ở bản nào cũng như nhau.
Trong lời nói hằng ngày, người ta hay dùng gọn “kiểu thầy bói xem voi” để chê một nhận định vội vàng. Kho tục ngữ Việt còn nhiều câu soi cùng một chuyện từ góc khác: Ếch ngồi đáy giếng nói về tầm nhìn bị bó hẹp bởi chỗ đứng, Trăm nghe không bằng một thấy nhắc phải tự mình kiểm chứng, còn Nói có sách, mách có chứng đòi hỏi lời nói phải có căn cứ rõ ràng.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là phải biết khoảng cách giữa dữ kiện và kết luận. Sờ được cái tai là dữ kiện; nói con voi giống cái quạt thóc là kết luận. Rất nhiều tranh cãi trong đời sống bắt nguồn từ chỗ hai người có hai dữ kiện đúng nhưng lại nhảy tới hai kết luận trái ngược. Nhận ra điều này, ta sẽ bớt gay gắt và chịu hỏi thêm.
Bài học thứ hai là giá trị của việc gom nhiều góc nhìn. Một sự việc phức tạp thường cần nhiều người ở nhiều vị trí cùng kể lại thì mới hiện ra tương đối đầy đủ. Người biết điều này sẽ chủ động hỏi những người ở khâu khác, thay vì chỉ tin vào phần việc của mình.
Bài học thứ ba là về sự khiêm tốn trong nhận định. Càng hiểu sâu một việc, người ta càng hay nói “còn tuỳ”, vì họ đã thấy đủ nhiều ngoại lệ. Ngược lại, lời phán chắc nịch và gọn ghẽ về một chuyện phức tạp thường là dấu hiệu người nói mới chỉ sờ được một chỗ.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, khi một dự án trục trặc, mỗi bộ phận thường chỉ thấy phần lỗi ở phía người khác, vì họ chỉ nắm khúc của mình. Cách làm đúng là ngồi lại, để từng người kể lại đúng phần mình chứng kiến, rồi ghép thành bức tranh chung trước khi quy trách nhiệm. Bỏ qua bước ấy là bảo đảm sẽ có một cuộc cãi vã kiểu thầy bói xem voi.
Trong học tập, học sinh đọc một đoạn tóm tắt rồi tưởng đã nắm được cả tác phẩm là chuyện thường gặp. Cũng vậy, đánh giá một môn học là vô bổ chỉ sau vài buổi đầu là kết luận quá sớm. Nên cho mình thời gian tiếp xúc đủ lâu rồi hãy phán xét.
Trong gia đình, câu này đặc biệt đúng khi ta nghe kể về một mâu thuẫn. Nghe một bên xong đã thấy rõ ai đúng ai sai, nhưng nghe bên kia thì mọi thứ lại khác hẳn. Người lớn tuổi thường dặn con cháu đừng vội xử kiện khi mới nghe một phía, chính là dặn điều đó.
Trên mạng xã hội, mỗi người đọc tin theo một dòng riêng, thấy một mảnh riêng, rồi tranh cãi kịch liệt vì tưởng người kia cố tình xuyên tạc. Chỉ cần nhớ tới mấy ông thầy bói và con voi, phần lớn những cuộc cãi vã ấy đã có thể chuyển thành một câu hỏi bình thản: anh đang nhìn từ chỗ nào vậy?
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Ếch ngồi đáy giếng — chỗ đứng hẹp thì tầm nhìn hẹp, mà lại tưởng đã thấy hết.
- Trăm nghe không bằng một thấy — nghe kể lại bao giờ cũng thiếu so với tự mình chứng kiến.
- Nói có sách, mách có chứng — kết luận phải đi kèm căn cứ, không suy đoán bừa.
- Biết thì thưa thốt, không biết dựa cột mà nghe — chưa nắm rõ thì lắng nghe thêm đã.
- Núi cao còn có núi cao hơn — cái mình biết luôn chỉ là một phần của cái đang có.
- Đi một ngày đàng học một sàng khôn — chịu đi, chịu tiếp xúc thì mới ghép được bức tranh đầy đủ.
Lời kết
Mấy ông thầy bói trong truyện không đáng ghét, chỉ đáng thương, bởi ai trong chúng ta cũng có lúc ở vào cảnh của họ: chỉ sờ được một mảnh mà lại phải nói về cả con voi. Điều làm nên khác biệt là có chịu thừa nhận phần mình chưa chạm tới hay không. Nhớ được câu thầy bói xem voi là nhớ một cách để giữ mình tỉnh táo: trước khi cãi cho ra lẽ, hãy hỏi xem người kia đang sờ vào chỗ nào của con voi.
