Người Việt xưa không có lịch treo tường, nhưng vẫn nhớ rất rõ năm mình có những mốc nào. Một trong những cách nhớ ấy là gói cả một mùa hội vào vài chữ dễ thuộc, như câu Tháng tám giỗ cha, tháng ba giỗ mẹ. Chỉ tám tiếng, mà chia được một năm thành hai chặng, mỗi chặng có một dịp để người ta gác việc riêng mà đi.
Nghĩa đen
“Tháng tám” và “tháng ba” đều tính theo lịch âm — thứ lịch mà nhà nông dùng để trông mùa vụ và định ngày lễ. Hai tháng này nằm cách nhau khá đều trong năm, chia vòng mười hai tháng thành hai nửa tương đối cân.
“Giỗ” là ngày tưởng nhớ người đã khuất. Nhưng ở đây không phải giỗ trong phạm vi một gia đình. Đây là những kỳ lễ hội lớn, quy tụ người từ nhiều làng, nhiều tỉnh cùng về.
“Cha” và “mẹ” là cách gọi rất người Việt. Trong tín ngưỡng dân gian, các bậc được tôn kính bậc nhất thường được gọi bằng tiếng gọi trong nhà, để khoảng cách giữa người thờ và người được thờ trở nên gần gũi.
Hai vế đối nhau chặt: tháng tám đi với cha, tháng ba đi với mẹ. Cách đặt vế này khiến câu vừa cân đối vừa dễ nhớ, đúng lối tục ngữ Việt.
Nghĩa bóng
Điều câu nói này thật sự ghi lại là nhịp của một năm. Đời sống nhà nông xưa quay theo mùa vụ, và những kỳ hội lớn thường rơi vào khoảng nông nhàn — lúc việc đồng đã vãn, người ta mới rảnh chân mà đi xa.
Sâu hơn nữa, câu nói cho thấy cách người Việt tổ chức ký ức cộng đồng. Người ta không nhớ lịch bằng con số khô khan, mà nhớ bằng những ngày có tên, có người để hướng về. Nhắc tới tháng tám là nhắc tới một mùa đi hội, nhắc tới tháng ba là nhắc tới một mùa khác.
Cái tình trong câu cũng đáng chú ý. Gọi bằng cha, bằng mẹ, nghĩa là người đi hội không đến với tâm thế của kẻ đứng xa mà cúi đầu, họ đến như con cháu trở về nhà.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu này lưu truyền chủ yếu ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, nơi có nhiều lễ hội lớn diễn ra vào hai tháng ấy. Ai đặt ra và đặt từ bao giờ thì không có tài liệu nào nói chắc.
Về việc cha và mẹ ở đây chỉ ai, cách hiểu phổ biến trong dân gian gắn hai vế với hai kỳ hội lớn của tín ngưỡng dân tộc: một kỳ tưởng nhớ vị anh hùng được dân gian tôn là Cha, một kỳ hướng về vị Thánh Mẫu được tôn là Mẹ. Tuy nhiên cũng có nơi hiểu khác, gắn câu này với những nhân vật hoặc lễ hội của địa phương mình. Bài viết này chỉ ghi nhận các cách hiểu ấy chứ không khẳng định cách nào là duy nhất đúng, vì tín ngưỡng dân gian vốn nhiều lớp và mỗi vùng giữ một lớp riêng.
Bài học rút ra
Thứ nhất là bài học về việc đặt mốc cho thời gian. Một năm trôi qua rất nhanh nếu không có gì để đánh dấu. Người xưa cắm sẵn vào lịch những cái mốc mà ai cũng biết, để đời sống không trôi tuột đi trong một chuỗi ngày giống hệt nhau.
Thứ hai là bài học về sự trở về. Điểm chung của mọi kỳ hội lớn là người ta phải đi — đi khỏi nhà mình, để đến một chỗ chung. Chính hành động đi ấy làm nên ý nghĩa. Người ở nhà xem qua lời kể thì không có được cái cảm giác đứng giữa đám đông cùng hướng về một phía.
Thứ ba là bài học về cách gọi tên. Người Việt đưa quan hệ gia đình vào cả những chỗ trang nghiêm nhất. Cách gọi ấy nói lên một điều căn bản trong văn hoá ta: mọi sự kính trọng đều bắt đầu từ tình thân.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Không phải ai cũng còn dự được những kỳ hội lớn, nhưng cái khung của câu nói thì gia đình nào cũng dùng được: hãy có vài ngày trong năm mà cả nhà đều biết là phải có mặt. Đó có thể là ngày giỗ ông bà, ngày cả nhà về quê, ngày họp họ. Ấn định trước, gọi tên nó ra, thì mọi người mới thu xếp được công việc.
Với người trẻ đi làm xa, việc chọn lấy một hai dịp cố định để về nhà có giá trị hơn nhiều so với việc hứa hẹn chung chung rằng khi nào rảnh sẽ về. Ngày có tên là ngày người ta giữ được.
Với con trẻ, được đi cùng người lớn trong những dịp ấy là cách học tự nhiên nhất về gốc gác của mình. Trẻ nhớ đường về quê, nhớ mặt họ hàng, nhớ mùi hương ngày giỗ — những thứ không sách vở nào dạy thay được.
Cũng nên nói cho công bằng: có nơi các kỳ hội đã bị biến tướng, đông đúc quá mức và kèm theo nhiều dịch vụ tốn kém. Giữ nếp không có nghĩa là phải chen bằng được vào ngày chính hội. Đi vào lúc vắng, hoặc dự phần ở quy mô gia đình, vẫn là giữ nếp.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Dù ai đi ngược về xuôi, nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba — một mốc trở về khác trong năm của người Việt.
- Ai ơi mồng chín tháng tư, không đi hội Gióng cũng hư mất đời — lời rủ đi hội theo lối cường điệu quen thuộc của ca dao.
- Vui xem hát, nhạt xem bơi, tả tơi xem hội — kinh nghiệm rất thật của người từng chen giữa đám hội.
- Trống làng nào làng ấy đánh, thánh làng nào làng ấy thờ — mỗi nơi giữ hội riêng, không lẫn cũng không tranh.
- Chim có tổ, người có tông — cội nguồn là thứ con người không nên quên.
- Lá rụng về cội — dù đi xa đến đâu, cuối cùng người ta vẫn hướng về gốc.
Lời kết
Tám chữ ngắn ngủi mà giữ được cả một cách sắp đặt thời gian: một năm không chỉ có mùa gieo và mùa gặt, mà còn có những mùa để trở về. Dù hình thức hội hè hôm nay đã khác xưa nhiều, cái nhu cầu có ngày để cùng nhau hướng về một chỗ thì vẫn nguyên vẹn.
