Kho tục ngữ Việt Nam có nhiều câu mượn chuyện nghề nghiệp để nói chuyện làm người, và thẳng mực tàu đau lòng gỗ là một câu như thế. Chỉ sáu chữ, người xưa không hứa hẹn rằng cứ ngay thẳng là sẽ được yêu quý; các cụ nói thẳng rằng ngay thẳng thường làm người khác đau. Câu ấy đến nay vẫn đúng, ở công sở cũng như trong nhà.
Nghĩa đen: đường mực trên khúc gỗ
“Mực tàu” trong câu này không phải thứ mực để viết chữ, mà là dụng cụ vạch đường chuẩn của người thợ mộc. Đó là một hộp gỗ đựng bùi nhùi thấm mực, có sợi dây luồn qua. Thợ căng sợi dây đã ngấm mực dọc theo mặt gỗ, nhấc lên rồi buông tay cho dây bật xuống, thế là mặt gỗ in lại một vệt đen thẳng băng. Cứ theo vệt ấy mà cưa, mà đục, mà bào thì tấm ván mới phẳng, cái cột mới đứng ngay.
“Lòng gỗ” là phần ruột bên trong khúc gỗ. Cái khó là gỗ tự nhiên chẳng mấy khi thẳng: chỗ cong, chỗ vênh, chỗ u bướu, chỗ phình ra. Sợi dây mực thì tuyệt đối không biết chiều theo những chỗ ấy. Nó cứ thẳng, và hễ chỗ nào nhô ra ngoài vệt mực là chỗ ấy bị xẻ bỏ. Gỗ càng cong thì lưỡi cưa càng ăn sâu, càng phạm vào lòng. Thẳng mực tàu thì tất phải đau lòng gỗ — đó là chuyện không tránh được của nghề mộc.
Nghĩa bóng: cái giá của lẽ phải
Từ hình ảnh rất cụ thể ấy, người xưa nói tới một quy luật của đời sống. Sợi dây mực là phép công, là lẽ phải, là cái chuẩn chung. Khúc gỗ là con người, là công việc, là những thói quen đã lệch mà lâu ngày thành quen. Ai cầm dây mực mà giữ cho thẳng — người phân xử công tâm, người nói thật, người dám chê đúng chỗ — thì gần như chắc chắn sẽ làm ai đó phật lòng.
Điểm sâu sắc của câu tục ngữ nằm ở chỗ nó không kết tội bên nào. Sợi dây mực không ác, nó chỉ làm đúng việc của nó. Khúc gỗ cũng không có lỗi khi thấy đau, vì bị xẻ thì đau là tự nhiên. Cái mà câu nói muốn chỉ ra là: đau không có nghĩa là sai. Người nghe lời thẳng đừng vội cho rằng người nói ghét mình, còn người nói lời thẳng cũng đừng ngạc nhiên khi bị người ta giận.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian truyền miệng, không rõ ai đặt ra và cũng không gắn với một sự kiện lịch sử nào. Có thể thấy nó ra đời từ môi trường làng nghề, nơi nghề mộc, nghề đóng thuyền rất quen thuộc, nên hình ảnh sợi dây mực đi vào lời ăn tiếng nói một cách tự nhiên.
Câu này thường được nói gọn thành “thẳng mực tàu” khi khen ai đó rạch ròi, không nể nang. Dân gian còn có nhiều câu gần nghĩa như “sự thật mất lòng”, “mất lòng trước được lòng sau”, “thuốc đắng dã tật”. Mỗi câu soi một góc, nhưng đều xoay quanh một ý: điều đúng chưa chắc là điều dễ nghe.
Bài học rút ra
Thứ nhất, đã chọn giữ lẽ phải thì phải chấp nhận trả giá. Rất nhiều người muốn vừa công bằng vừa được lòng tất cả, và đó là mong muốn không thể có. Khi phân xử một việc, khen một người tức là chưa khen người kia; nhận xét thật một sản phẩm tức là chạm vào công sức ai đó. Hiểu trước điều này thì lúc bị trách móc, ta đỡ hoang mang mà lung lay.
Thứ hai, câu tục ngữ nhắc người cầm dây mực phải chắc rằng dây của mình thật thẳng. Sợi dây chùng, mực lem thì đường vạch ra chỉ là ý riêng chứ không còn là chuẩn mực. Người hay chê bai nhân danh sự thẳng thắn, mà tiêu chuẩn lại lúc nới lúc siết tùy người, thì không phải thẳng mực tàu, chỉ là tùy tiện.
Thứ ba, thẳng không đồng nghĩa với nghiệt. Người thợ giỏi vẫn theo đường mực, nhưng biết chọn lúc cưa, biết cưa thế nào cho ít phí gỗ nhất, biết khúc nào nên dùng làm cột, khúc nào chỉ nên làm chốt. Giữ nguyên cái chuẩn nhưng chọn cách nói và thời điểm cho phải — đó mới là người vừa thẳng vừa có tình.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, người được giao chấm điểm, nghiệm thu hay phân chia quyền lợi luôn ở vào thế thẳng mực tàu đau lòng gỗ. Một người quản lý đánh giá đúng năng lực nhân viên sẽ có người không vui, nhưng nếu vì ngại mà ai cũng khen tốt thì chẳng ai còn tin vào lời đánh giá nữa, và người làm giỏi là người thiệt đầu tiên.
Trong nhà, cha mẹ chỉ ra cái sai của con cũng vậy. Đứa trẻ bị nhắc thì mặt nặng mày nhẹ, nhưng cái nếp giữ đúng — đúng giờ, giữ lời hứa, không lấy đồ của bạn — chỉ hình thành khi có người cầm sợi dây mực. Điều cần nhớ là nhắc cái việc chứ đừng phủ nhận cả con người, để đứa trẻ hiểu rằng cha mẹ đang sửa một chỗ cong chứ không chê nó là khúc gỗ bỏ đi.
Trong quan hệ bạn bè, người dám nói với ta câu khó nghe thường là người quý ta thật. Bạn bè khen cho vui thì dễ, chỉ ra chỗ ta sắp hỏng việc mới khó, vì họ biết nói xong có thể mất lòng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Sự thật mất lòng — nói đúng thì thường khó nghe, đó là chuyện thường tình.
- Mất lòng trước, được lòng sau — nói rõ ràng ngay từ đầu tuy phật ý, nhưng về sau khỏi trách nhau.
- Thuốc đắng dã tật — thứ chữa được bệnh thường không dễ uống.
- Trung ngôn nghịch nhĩ — lời ngay thẳng vốn trái tai người nghe.
- Cây ngay không sợ chết đứng — người sống thẳng thì chẳng ngại điều tiếng.
- Ăn ngay nói thật mọi tật mọi lành — sống thật thà thì lòng nhẹ, đời yên.
Lời kết
Thẳng mực tàu đau lòng gỗ không phải lời than, cũng không phải lời khuyên nên tránh sự thật. Đó là một cách người xưa dặn trước cho ta biết cái giá của việc giữ lẽ phải, để khi trả giá ta không thấy bất ngờ mà bỏ cuộc. Khúc gỗ có đau một lần dưới lưỡi cưa thì mới thành cây cột chống được mái nhà; con người có nghe lời thật một lần thì mới bớt đi một chỗ lệch. Miễn là sợi dây trên tay ta thật thẳng, và tay ta khi cưa vẫn còn giữ được một chút thương người.
