Cứ ra Tết là câu “Tháng giêng là tháng ăn chơi” lại được nhắc, thường là để pha trò cho những ngày còn dùng dằng chưa muốn bắt tay vào việc. Nhưng câu ca dao này vốn không sinh ra để bênh vực sự trễ nải. Đọc nó trong nhịp mùa vụ của làng quê xưa, ta sẽ thấy một ý nghĩa khác.
Nghĩa đen: một cuốn lịch bằng thơ
Câu quen thuộc nhất là hai dòng mở đầu: “Tháng giêng là tháng ăn chơi - Tháng hai cờ bạc, tháng ba hội hè”. Bài ca dao đầy đủ dài hơn nhiều, đi hết mười hai tháng, mỗi tháng gắn với một việc: tháng tư nấu chè, tháng năm Tết Đoan Ngọ, tháng bảy rằm xá tội vong nhân, tháng tám chơi đèn kéo quân, các tháng cuối năm thì buôn bán, gặt hái, thu vén cho xong công việc trong năm.
Mấy chữ cần hiểu cho đúng. “Ăn chơi” ở đây không mang nghĩa xấu như trong tiếng Việt hôm nay; nó chỉ việc ăn uống, vui chơi sau vụ mùa, tức là ăn Tết. “Cờ bạc” chỉ các trò chơi ngày xuân ở làng - tổ tôm, bài chòi, đánh đáo - vốn là thú vui hội hè chứ chưa hẳn là tệ nạn. “Hội hè” là mùa lễ hội làng, đình đám, rước xách, dày đặc nhất vào tháng ba âm lịch.
Nghĩa bóng - nhịp sống theo mùa, không phải lời bào chữa
Muốn hiểu bài ca dao, phải nhớ nhà nông xưa làm việc theo mùa chứ không theo tuần. Vụ mùa gặt xong vào cuối năm, thóc đã vào bồ; vụ chiêm thì phải chờ tiết trời ấm lên, chờ nước, chờ mạ. Khoảng giữa hai vụ ấy là nông nhàn - quãng thời gian ruộng đồng chưa cần đến tay người.
Ba tháng đầu năm rơi đúng vào quãng đó. Không phải người ta bỏ việc để chơi, mà là chưa đến lúc có việc để làm. Và người xưa đã dùng khoảng trống ấy rất khéo: ăn Tết để bù lại một năm cực nhọc, mở hội để cả làng gặp nhau, để trai gái làm quen, để người già truyền lại lệ làng cho lớp trẻ. Hội hè là lúc một cộng đồng tự làm mới sợi dây gắn bó của mình.
Vì vậy, thông điệp thật sự của bài ca dao là: đời sống có nhịp của nó, có lúc dốc sức và có lúc nghỉ ngơi, và cả hai đều cần thiết. Bằng chứng nằm ngay trong chính bài: sau mấy tháng hội hè là hàng loạt tháng làm lụng, buôn bán, và bài kết lại ở chỗ công việc cả năm được hoàn thành. Không ai chơi suốt mười hai tháng cả.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian, không có tác giả, không rõ thời điểm ra đời. Bài thuộc loại ca dao về nông lịch - kiểu bài đặt việc làm ăn theo tháng cho dễ nhớ, giống như các câu vè kể mùa vụ vẫn còn được truyền lại ở nhiều vùng.
Vì truyền miệng nên các bản chép không hoàn toàn giống nhau: thứ tự vài tháng có thể đổi, việc gắn với mỗi tháng cũng thay đổi theo đặc sản và lễ tục từng vùng. Có bản chỉ giữ vài câu đầu, có bản kể đủ mười hai tháng. Điều này bình thường và cũng cho thấy bài ca dao từng được nhiều nơi sửa lại cho hợp với đời sống của chính mình.
Bài học rút ra
Nghỉ ngơi là một phần của công việc, không phải kẻ thù của nó. Người xưa dành hẳn mấy tháng cho hội hè mà vẫn đủ ăn, vì họ nghỉ đúng lúc ruộng chưa cần người. Cái đáng học không phải là nghỉ nhiều, mà là biết khi nào được phép nghỉ.
Việc gì cũng có thời của nó. Cày cấy trái vụ thì phí công, mà đến vụ còn mải chơi thì mất mùa. Bài ca dao chia mười hai tháng ra rành mạch chính là để nhắc điều đó: đúng tháng nào làm việc tháng ấy.
Cẩn thận với việc trích một câu tách khỏi cả bài. Chỉ lấy dòng đầu, câu ca dao thành ra cổ vũ ăn chơi; đọc trọn bài, nó lại là bản kế hoạch một năm. Không ít câu tục ngữ, ca dao khác cũng bị hiểu lệch theo đúng kiểu này.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Công việc bây giờ ít phụ thuộc mùa vụ, nhưng gần như nghề nào cũng có mùa cao điểm và mùa thấp điểm: kế toán căng vào cuối năm tài chính, ngành bán lẻ căng dịp lễ Tết, thầy cô căng mùa thi. Người biết việc sẽ dồn sức vào mùa cao điểm và dùng mùa thấp điểm để nghỉ, để học thêm, để sửa lại cách làm - thay vì lúc nào cũng gắng gượng đều đều rồi kiệt sức.
Với gia đình, mấy ngày Tết vẫn nên là mấy ngày thật sự ngơi tay: về quê, thăm họ hàng, cho con cái biết mặt biết tên người thân. Đó chính là phần “hội hè” mà bài ca dao coi trọng - nó nuôi quan hệ, thứ mà cả năm bận rộn dễ bỏ quên.
Nhưng cũng đừng lấy câu ca dao ra làm cớ. Ra Giêng mà công việc đã có deadline, con đã tựu trường, đơn hàng đã chốt thì không còn là nông nhàn nữa. Người xưa chơi khi ruộng chưa cần, chứ không chơi khi lúa đang chờ nước.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Tháng chạp là tháng trồng khoai - Tháng giêng trồng đậu, tháng hai trồng cà”: cũng là một cuốn nông lịch bằng thơ, nhưng thiên hẳn về việc trồng trọt.
- “Bao giờ cho đến tháng ba - Hoa gạo rụng xuống thì tra hạt vừng”: lấy dấu hiệu thiên nhiên làm mốc gieo trồng.
- “Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt”: gắn tháng trong năm với điều cần đề phòng.
- “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng - Ngày tháng mười chưa cười đã tối”: quan sát độ dài ngày đêm theo mùa.
- “Tấc đất tấc vàng”: nhắc giá trị của ruộng đất, thứ nuôi sống cả nhịp mùa vụ nói trên.
- “Việc hôm nay chớ để ngày mai”: đối trọng cần thiết cho những ai đọc câu “ăn chơi” theo nghĩa dễ dãi.
Lời kết
Câu “Tháng giêng là tháng ăn chơi” không phải lời xúi giục trễ nải mà là dòng đầu của một cuốn lịch nhà nông. Nó ghi lại một cách sống rất cân đối: dốc sức khi đến vụ, thảnh thơi khi ruộng nghỉ, và biết rõ mình đang ở đoạn nào trong vòng quay của một năm.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
