Ca dao Việt Nam có cả một chùm câu mở đầu bằng hai tiếng “thân em”, và câu nào cũng buồn. Trong chùm ấy, hình ảnh trái bần trôi trên sông nước miền Nam là một trong những hình ảnh day dứt nhất, bởi nó không dừng ở lời than mà kết lại bằng một câu hỏi không ai trả lời được.
Thân em như trái bần trôi
Gió dập sóng dồi biết tấp vào đâu
Nghĩa đen: một trái bần trên dòng nước
Cây bần mọc nhiều ở vùng sông rạch, cửa biển miền Nam, rễ bám bùn, thân nghiêng ra mặt nước. Trái bần tròn dẹt, vị chua, thường được dân quê hái nấu canh chua hoặc chấm mắm. Trái chín rụng xuống là rơi thẳng vào dòng, không có bờ nào giữ lại.
Từ đó trở đi, trái bần hoàn toàn không còn tự quyết được gì. “Gió dập” là gió đập vào, “sóng dồi” là sóng xô tới, hai lực ấy thay nhau đẩy nó đi. Câu hát khép lại bằng bốn chữ “biết tấp vào đâu”, một câu hỏi bỏ ngỏ. Con nước lớn ròng mỗi ngày một khác, trái bần có thể tấp vào một bãi lầy, có thể trôi tuốt ra cửa sông, không ai đoán trước.
Chọn trái bần chứ không chọn một thứ quả đẹp nào khác cũng là dụng ý. Bần là thứ quả dân dã, lại trùng âm với chữ chỉ sự nghèo. Ngay cái tên đã gợi phận thấp.
Nghĩa bóng: phận người không được tự định đoạt
Nói thân em như trái bần trôi là nói về người con gái trong xã hội cũ, khi việc dựng vợ gả chồng phần lớn do người lớn sắp đặt, khi người phụ nữ hiếm khi được hỏi ý về chính cuộc đời mình. Lấy ai, về đâu, sướng khổ ra sao đều do những lực bên ngoài đẩy đưa, chẳng khác gì gió và sóng đẩy trái bần.
Nhưng nghe kỹ thì đây không phải một lời than xuôi tay. Ba câu “thân em như…” khác thường dừng ở chỗ so sánh, còn câu này đi thêm một bước: nó hỏi. “Biết tấp vào đâu” là câu chất vấn ném ra giữa trời nước, hỏi cái sự sắp đặt kia dựa vào lẽ gì mà một con người lại không được cầm lấy đời mình. Người hát biết mình không đủ sức đổi thay hoàn cảnh, nhưng vẫn không chịu công nhận hoàn cảnh ấy là đúng.
Cần nói cho rõ: cảnh ngộ trong câu ca dao là cảnh ngộ của một thời đã qua, và bài ca dao đứng về phía người chịu thiệt để phản đối nó, chứ không hề trình bày nó như khuôn mẫu để noi theo. Đọc câu này bằng con mắt thương cảm ngang hàng, chứ không phải bằng cái nhìn kẻ cả từ trên xuống, mới là đọc đúng.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt ra và ra đời lúc nào. Hình ảnh cây bần, con nước lớn ròng cho thấy câu hát gắn với vùng sông nước phương Nam, nhưng chỉ nên dừng ở nhận xét đó, không nên gán cho một địa danh hay một nhân vật cụ thể nào.
Về lời, dị bản thường gặp là đảo hai vế của câu sau, hát thành “sóng dập gió dồi biết tấp vào đâu”. Nghĩa không đổi, chỉ khác ở nhịp hát.
Rộng hơn, câu này nằm trong cả một họ ca dao mở đầu bằng “thân em”: thân em như tấm lụa đào, như hạt mưa sa, như củ ấu gai. Mỗi câu chọn một vật khác nhau, nhưng đều chung một mạch: người phụ nữ ví mình với một vật nhỏ bé mà giá trị của nó lại do người khác định đoạt.
Bài học rút ra
Thứ nhất, hiểu rồi hãy phán xét. Người ở trong dòng nước xiết không có nhiều lựa chọn như người đứng trên bờ tưởng. Trước một người đang lận đận, câu hỏi nên hỏi là “chuyện gì đã đẩy họ tới đây”, chứ không phải “sao không tự lo lấy thân”.
Thứ hai, quyền tự quyết là thứ rất quý và không tự nhiên mà có. Được chọn nghề, chọn người bạn đời, chọn nơi mình sống là điều nhiều thế hệ trước không có. Hiểu điều đó thì người hôm nay sẽ trân trọng quyền ấy hơn, và cũng cẩn thận hơn khi định thay người khác quyết định.
Thứ ba, tiếng nói yếu ớt vẫn là tiếng nói. Câu ca dao không lật đổ được gì, nhưng nó lưu lại nỗi bất bình qua hàng trăm năm, để đời sau nghe được. Nói ra cái sai, dù nhỏ, vẫn hơn im lặng chấp nhận.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong gia đình, câu hát nhắc cha mẹ đừng biến con thành trái bần trôi theo ý mình. Chọn trường, chọn nghề, chọn người để gắn bó là những việc con phải được bàn và được quyết, cha mẹ đi cùng bằng lời khuyên chứ không bằng mệnh lệnh.
Ở nơi làm việc, hình ảnh gió dập sóng dồi rất giống cảnh một người bị điều chuyển, bị giao việc, bị đánh giá mà không ai hỏi lấy một câu. Người quản lý biết hỏi “ý em thế nào” trước khi ra quyết định là người không để nhân viên mình trôi vô định.
Với chính mình, câu ca dao lại là một lời nhắc ngược. Có những dòng nước ta không cưỡng được, nhưng vẫn còn những việc trong tầm tay: học thêm một nghề, giữ lấy một khoản dành dụm, gây dựng vài mối quan hệ tử tế. Đó chính là những cái bờ để khi sóng gió qua đi, ta còn chỗ tấp vào.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Thân em như tấm lụa đào / Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai” — cũng một nỗi lo về việc đời mình do người khác định.
- “Thân em như hạt mưa sa” — hạt rơi giếng ngọc, hạt rơi ruộng cày, may rủi cách nhau rất xa.
- “Ba chìm bảy nổi” — bốn chữ gói trọn một đời long đong.
- “Ép dầu ép mỡ, ai nỡ ép duyên” — chính người xưa cũng đã lên tiếng bênh vực quyền được chọn.
- “Má ơi đừng gả con xa” — lời xin tha thiết của người con gái trước cuộc hôn nhân do cha mẹ định.
- “Cá chậu chim lồng” — nỗi mất tự do nói bằng bốn chữ.
Lời kết
Hai câu hát về trái bần trôi giữa dòng vẫn còn sức lay động, bởi ai trong đời cũng có lúc thấy mình bị đẩy đi bởi những thứ mình không chọn. Nhưng câu thân em như trái bần trôi để lại cho hôm nay không chỉ nỗi buồn, mà còn một mong muốn rất rõ ràng: mong mỗi người, nhất là những người từng ít được hỏi ý nhất, có quyền tự tay chọn lấy bến bờ của mình.
