Trong kho ca dao Việt Nam, hiếm có con vật nào được nhắc đi nhắc lại nhiều như con cò. Người bình dân mượn nó để nói về mình, và cụm thân cò lặn lội dần trở thành cách gọi quen thuộc cho những phận người tảo tần, âm thầm gánh vác. Vì sao lại là con cò mà không phải con nào khác?
Nghĩa đen: con cò và cái sự lặn lội
Cò là loài chim rất quen với đồng bằng Bắc Bộ: lông trắng, cổ dài, chân cao khẳng khiu, kiếm ăn ở bờ ruộng, bờ ao, bãi lầy. Nó không săn mồi lớn, chỉ lặng lẽ mò từng con tép, con cua, con ốc. Muốn ăn thì phải lội xuống chỗ nước nông có bùn, dò dẫm từng bước, đứng rình rất lâu mới được một miếng nhỏ.
Từ lặn lội tả đúng cái công việc ấy: lội nước, dò tìm trong bùn. Nghĩa của nó về sau mở rộng ra để chỉ việc đi lại vất vả, đường sá xa xôi, dãi nắng dầm mưa mà vẫn phải đi.
Điểm đáng chú ý là chữ thân đứng trước. Trong tiếng Việt, chữ thân gắn liền với thân phận, kiếp người: thân phận, thân gái, thân già. Vừa đặt chữ thân trước chữ cò, hình ảnh lập tức không còn là con chim ngoài đồng nữa, mà đã là con người. Cụm thân cò lặn lội vì vậy là một phép ẩn dụ đã hoàn chỉnh ngay trong bốn tiếng.
Nghĩa bóng: biểu tượng của người lao động nghèo và đức tảo tần
Con cò được chọn không phải ngẫu nhiên. Nó gầy, dáng mảnh, thường kiếm ăn một mình, nhặt nhạnh từng chút một chứ không giành giật; nó chịu khó đứng dầm chân dưới nước hàng giờ mà không kêu. Tất cả những nét ấy khớp với hình dung của người bình dân về chính mình: làm nhiều, được ít, nhẫn nại và lặng lẽ.
Trong ca dao, hình ảnh con cò gắn chặt nhất với người phụ nữ. Đó là người đi chợ từ lúc gà chưa gáy, người gánh gạo tiễn chồng, người thức đêm bên nong tằm, người nhịn miếng ngon để dành cho con. Cái vất vả của họ không dồn vào một lần gắng sức nào cho oanh liệt, mà rải đều ra hàng nghìn ngày giống hệt nhau — và đó chính là thứ mà chữ lặn lội diễn tả trọn vẹn.
Cần phân biệt một chút: thân cò lặn lội không đơn thuần là lời than nghèo. Trọng tâm của nó là sự bền bỉ và đức hy sinh. Con cò trong ca dao không oán trách ai, không bỏ cuộc; nó cứ lội tiếp. Người nghe vì thế vừa thương, vừa nể. Đó là lý do cụm từ này mang sắc thái trân trọng, khác hẳn những cách nói chỉ nhằm mô tả cảnh túng bấn.
Nguồn gốc và các dị bản
Những bài ca dao về con cò là sáng tác dân gian, truyền miệng qua nhiều đời, không có tác giả và cũng không xác định được thời điểm ra đời. Không nên gán chúng cho bất kỳ ai hay bất kỳ mốc lịch sử nào.
Có mấy bài rất phổ biến mà hầu như ai cũng từng nghe:
Con cò lặn lội bờ sông
Gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non
Ở đây con cò là người vợ tiễn chồng đi xa, vừa gánh nặng trên vai vừa nuốt nước mắt — có lẽ là hình ảnh gói gọn chữ tảo tần rõ nhất trong ca dao.
Cái cò lặn lội bờ ao
Hỡi cô yếm đào lấy chú tôi chăng
Bài này giọng vui hơn, mở đầu bằng con cò như một lối vào quen thuộc rồi mới dẫn sang chuyện mai mối.
Nước non lận đận một mình
Thân cò lên thác xuống ghềnh bấy nay
Câu này dùng thẳng chữ thân cò, đặt cạnh thác ghềnh để nói cái vất vả kéo dài không dứt.
Về cách gọi, dân gian dùng lẫn con cò và cái cò. Chữ cái nghe thân mật, gần với giọng ru, nên hay gặp ở những bài hát ru trẻ. Ngoài cụm lặn lội, con cò còn xuất hiện trong nhiều bài khác với những sắc thái khác nhau, cho thấy đây là một hình tượng lớn chứ không phải một câu lẻ.
Bài học rút ra
Thứ nhất, có một loại sức bền không hề ồn ào. Người ta dễ nhận ra và tán thưởng những cố gắng lớn, dứt khoát, thấy được ngay. Còn công sức rải mỏng suốt nhiều năm thì rất khó thấy, vì ngày nào cũng như ngày nào. Hình ảnh thân cò dạy ta nhìn ra loại đóng góp âm thầm đó, ở nhà mình cũng như ở nơi mình làm việc.
Thứ hai, biết ơn phải nói ra mới thành biết ơn. Người tảo tần thường không đòi hỏi, và chính vì họ không đòi hỏi nên rất dễ bị mặc nhiên xem là đương nhiên. Một lời cảm ơn cụ thể, một lần chủ động chia việc, có giá trị hơn nhiều so với việc ca ngợi chung chung sự hy sinh.
Thứ ba, thương thân cò thì đừng biến hy sinh thành bổn phận mặc định của riêng một người. Ca dao ghi lại cảnh thật của một thời, nhưng ghi lại không có nghĩa là bảo ta giữ nguyên cảnh ấy. Điều đáng học là tấm lòng và sự bền bỉ, còn việc dồn hết gánh nặng lên vai một người trong nhà thì hoàn toàn có thể thay đổi.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Thân cò thời nay có nhiều gương mặt. Là người mẹ tan ca xong ghé chợ, về nhà lại vào bếp, dọn dẹp đến khuya rồi sáng mai dậy sớm nhất nhà. Là người lao động rời quê lên phố, ở trọ tằn tiện để tháng nào cũng gửi được tiền về. Là người con lặng lẽ trông cha mẹ ốm trong khi anh em ở xa. Cái vất vả của họ đều thuộc loại không có ngày kết thúc rõ ràng.
Trong gia đình, cách vận dụng thiết thực nhất là chia lại việc nhà cho công bằng thay vì chỉ khen ngợi. Việc nhà nếu không gọi tên ra thì sẽ vô hình, và cái vô hình luôn rơi vào tay người quen gánh.
Trong nuôi dạy con, nên để trẻ tham gia vào việc chung từ sớm, dù chỉ là nhặt rau hay gấp quần áo. Đứa trẻ làm rồi mới hiểu một bữa cơm tốn bao nhiêu công. Đọc cho con nghe những bài ca dao về con cò cũng là một cách nhẹ nhàng để dạy điều đó.
Ở nơi làm việc, nhiều đội luôn có một người lo những phần việc chẳng ai nhắc đến nhưng thiếu là rối ngay. Người quản lý tinh ý cần gọi tên phần đóng góp ấy khi tổng kết, thay vì chỉ nhìn vào những kết quả nổi bật dễ đo đếm.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Con cò mà đi ăn đêm, đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao — con cò phải kiếm ăn cả ban đêm, gặp nạn vẫn giữ lấy tiếng trong sạch cho đàn con.
- Cái cò cái vạc cái nông, sao mày giẫm lúa nhà ông hỡi cò — nỗi oan uổng của kẻ thấp cổ bé họng, bị đổ lỗi thay cho người khác.
- Nước non lận đận một mình, thân cò lên thác xuống ghềnh bấy nay — cái lận đận kéo dài của người đơn độc gánh vác.
- Một nắng hai sương — nói gọn cảnh làm lụng từ sáng sớm tới tối mịt của nhà nông.
- Thân em như hạt mưa sa — lời than về thân phận long đong, không tự định đoạt được đời mình.
- Gái có công thì chồng chẳng phụ — niềm tin rằng sự tảo tần rồi sẽ được đền đáp bằng nghĩa tình.
Lời kết
Ca dao hay nhắc thân cò lặn lội vì người bình dân tìm thấy chính mình trong dáng con chim trắng gầy guộc lội bùn kiếm từng con tép. Đó là cách nói vừa thương vừa trọng: thương cái vất vả không tên, trọng cái bền bỉ không kêu ca. Đọc lại những câu ấy hôm nay, điều đọng lại không phải là nỗi buồn của một thời đã qua, mà là lời nhắc hãy nhìn cho ra và đỡ đần kịp lúc những thân cò đang lặn lội quanh mình.
