Có những câu tục ngữ nghe qua tưởng chỉ nói chuyện ăn uống, nhưng dùng vào việc gì cũng thấy đúng. Tham thực cực thân là một câu như vậy. Bốn tiếng gọn, nửa chữ Hán nửa chữ Nôm, mà tóm được cái vòng luẩn quẩn mà rất nhiều người vẫn đi vào: tham một chút trước mắt rồi thân phải chịu mệt dài phía sau.
Nghĩa đen
Thực là ăn, tham thực là tham ăn, ăn quá phần mình chịu được. Cực là khổ, là vất vả; thân là tấm thân, là chính mình. Ghép lại, câu tục ngữ nói: tham ăn thì thân phải chịu khổ.
Người xưa nói vậy từ những gì họ thấy quanh mình. Ăn cố cho hết mâm rồi nặng bụng cả buổi, cả đêm không ngủ được; tham miếng ngon lạ mà sau đó phải nằm bẹp. Cái sướng ở đầu lưỡi kéo dài vài phút, còn cái khổ trong người kéo dài cả ngày. Phép tính ấy quá rõ nên chẳng cần giảng thêm.
Cách nói nửa Hán nửa Nôm cùng lối đối chữ thực với thân, tham với cực khiến câu dễ thuộc, nghe một lần là nhớ.
Nghĩa bóng
Nghĩa bóng rộng hơn nhiều so với chuyện miếng ăn. Chữ thực được hiểu thành mọi thứ người ta muốn ôm về mình: việc làm, tiền bạc, chức phận, cơ hội. Ai ôm quá sức mình thì rốt cuộc chính mình phải gánh phần nặng ấy, không đùn cho ai được.
Điểm sắc sảo của câu tục ngữ nằm ở chữ thân. Người xưa không nói tham thì mất của, cũng không nói tham thì thiệt, mà nói tham thì khổ vào thân. Cái giá phải trả được tính bằng sức lực, bằng giấc ngủ, bằng sự mệt mỏi dai dẳng — những thứ không hiện lên trong sổ sách nhưng lại là vốn liếng thật của một đời người.
Cũng nên phân biệt câu này với câu Tham thì thâm. Câu kia nói về hậu quả trên phần được mất, tham quá thì cuối cùng mất luôn cả phần đáng ra được hưởng. Còn tham thực cực thân nói về hậu quả trên chính con người: được thì có được đấy, nhưng đổi bằng tấm thân của mình.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là câu tục ngữ lưu truyền trong dân gian, không rõ có từ bao giờ, không thể quy cho một tác giả nào. Lối dùng chữ Hán trong câu cho thấy nó hình thành trong môi trường ngôn ngữ có ảnh hưởng chữ nghĩa Hán học, vốn rất quen thuộc trong tiếng Việt qua nhiều thế kỷ.
Trong lời ăn tiếng nói, người ta hay dùng câu này để trách yêu ai đó vừa nhận quá nhiều việc, hoặc để tự nhận sau khi đã ôm đồm mà mệt lử. Về lời thì câu khá ổn định; điều thay đổi chỉ là ngữ cảnh, khi thì nói về ăn uống, khi thì nói về công việc, khi thì nói về lòng tham nói chung.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là biết lượng sức. Sức người có hạn, và cái hạn ấy khác nhau ở mỗi người, mỗi giai đoạn. Việc mà tuổi hai mươi làm nhẹ tênh thì tuổi năm mươi làm sẽ khác. Biết mình đang ở đâu để nhận việc cho vừa, đó là sự khôn ngoan chứ không phải sự lười biếng.
Bài học thứ hai là nhìn ra cái giá ẩn. Mọi lựa chọn tham lam đều có phần giá không được nói tới: những đêm mất ngủ, những bữa ăn vội, những lần bỏ lỡ chuyện nhà. Vì phần giá đó không hiện thành con số nên người ta hay quên khi cân nhắc. Câu tục ngữ kéo nó ra ánh sáng, đặt ngay vào vế sau.
Bài học thứ ba là giữ sức cho đường dài. Người xưa sống bằng nghề nông, hiểu rõ rằng làm ăn là chuyện của cả đời chứ không phải một vụ. Đốt sức trong một vụ để rồi ốm mất mấy tháng thì tính chung vẫn lỗ. Đây là kinh nghiệm sống, còn khi thân thể đã có dấu hiệu không ổn thì việc cần làm là đi khám và làm theo lời thầy thuốc.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, câu tục ngữ đúng đến mức có thể dán lên bàn làm. Nhận thêm dự án khi lịch đã kín, nhận thêm ca khi người đã đuối, ôm luôn phần việc của người khác vì ngại từ chối — mỗi lần như thế đều là một lần tham thực. Phần thù lao thêm thường nhỏ hơn nhiều so với cái mệt phải trả.
Trong chuyện làm ăn, câu này nhắc người kinh doanh đừng mở rộng quá nhanh. Thêm một chi nhánh, thêm một mặt hàng, thêm một khoản vay — tất cả đều phải có người trông, mà người trông ấy thường lại chính là chủ. Nhiều cơ sở đang chạy tốt bỗng rối tung chỉ vì bước thêm một bước quá tầm.
Trong gia đình, câu tục ngữ có thể dùng để nhắc nhau một cách nhẹ nhàng. Một người trong nhà quen ôm hết mọi việc, không chịu chia bớt, cuối cùng vừa mệt vừa hay bực bội. Nói tham thực cực thân trong hoàn cảnh ấy không phải là chê trách, mà là mời người ta buông bớt để cả nhà cùng gánh.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Tham thì thâm — cùng nói về lòng tham, nhưng nhấn vào chuyện mất phần đáng được hưởng.
- Tham bát bỏ mâm — chê thói vì cái lợi nhỏ trước mắt mà bỏ cái lợi lớn lâu dài.
- Ăn ít ngon nhiều — mặt tích cực của cùng bài học: chừng mực thì giữ được cái ngon.
- Được voi đòi tiên — nói về lòng tham không có điểm dừng.
- Liệu cơm gắp mắm — dặn liệu sức mình mà làm, có bao nhiêu tính bấy nhiêu.
- Làm khi lành để dành khi đau — nhắc giữ sức và phòng xa cho những lúc bất trắc.
Lời kết
Tham thực cực thân là lời cảnh báo đặt đúng chỗ đau. Người xưa không dùng đạo lý cao xa, chỉ chỉ vào tấm thân của chính người nghe mà nói: anh tham thì anh chịu. Trong một đời sống mà cơ hội và lời mời gọi lúc nào cũng nhiều hơn sức người, bốn chữ ấy vẫn là một cái phanh đáng có.
