Khi muốn nói về một nơi thật xa, thật khuất nẻo, người mình hay buông bốn chữ thâm sơn cùng cốc. Câu gốc Hán này gọn mà giàu hình ảnh, và mỗi chữ trong đó đều đang tả một thứ có thật trên mặt đất.
Nghĩa đen của từng chữ
Thâm (深) là sâu — sâu trong lòng đất, sâu vào bên trong, cũng là chữ thâm trong thâm thúy, uyên thâm. Sơn (山) là núi. Thâm sơn vì thế là chỗ sâu trong núi, phần núi non nằm mãi phía trong, không phải chân núi ngoài rìa.
Cùng (窮) là hết, là cùng tận, không còn đường đi nữa — chữ cùng trong cùng đường, vô cùng, bần cùng. Cốc (谷) là hang núi, là khe hẹp, thung lũng nằm giữa hai sườn núi. Cùng cốc là cái hẻm núi ăn sâu vào tận cuối, tới đó là hết lối.
Bốn chữ ghép lại vẽ ra một địa hình cụ thể: sâu trong núi, tận đáy khe, nơi con đường mòn đi mãi rồi cụt. Đó là nơi xa xôi cách trở bậc nhất trong hình dung của người xưa, khi phương tiện đi lại chỉ có đôi chân và may lắm là con ngựa.
Nghĩa bóng
Từ nghĩa đen ấy, thâm sơn cùng cốc được dùng để chỉ bất cứ nơi nào heo hút, hẻo lánh, xa cách với chốn đông người — không nhất thiết phải có núi. Người ta nói “nó công tác tận thâm sơn cùng cốc” là muốn nói tới cái xa xôi, cái thiếu thốn và cái vắng vẻ, chứ không phải đang mô tả địa hình.
Câu này còn được dùng theo lối nói quá cho vui: tìm một món đồ hiếm thì bảo “có phải lặn lội thâm sơn cùng cốc mới ra”. Ngoài ra, trong mạch nói về người ở ẩn, bốn chữ ấy gợi hình ảnh kẻ sĩ lánh chốn thị thành, vào núi sâu sống thanh sạch với cây cỏ.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là thành ngữ gốc Hán đã nhập vào tiếng Việt từ lâu và được dùng rộng rãi. Không rõ nó vào tiếng ta lúc nào, cũng không gắn với câu chuyện hay nhân vật nào cụ thể, nên không nên dựng thêm xuất xứ cho câu.
Tiếng Việt có nhiều cách nói cùng ý mà đậm chất dân dã hơn: “khỉ ho cò gáy” chỉ nơi vắng đến mức chỉ nghe tiếng khỉ tiếng cò; “chó ăn đá gà ăn sỏi” chỉ vùng đất cằn cỗi, khó sống; “rừng thiêng nước độc” chỉ nơi rừng núi nhiều chướng khí, dễ sinh bệnh. So với các câu này, thâm sơn cùng cốc nghiêng hẳn về sự xa xôi cách trở, chứ không nhấn vào cái nghèo hay cái độc hại.
Bài học rút ra
Điều đáng suy nghĩ thứ nhất: xa không có nghĩa là kém. Người xưa dùng câu này để tả khoảng cách, chứ không phải để chê con người sống ở đó. Rừng núi giữ nguồn nước, giữ gỗ, giữ thuốc quý, nuôi bao nhiêu đời người bám đất mà sống. Nhiều vùng bị gọi là thâm sơn cùng cốc lại là nơi giữ được nếp sống, tiếng nói và tục lệ mà miền xuôi đã mai một.
Điều thứ hai: sự cách trở gây thiệt thòi thật, và người ở xa thường chịu phần thiệt ấy trong im lặng. Một đứa trẻ phải lội suối mấy cây số tới lớp, một người ốm phải khiêng cáng nửa ngày mới tới trạm y tế — đó không phải chuyện của ngày xưa. Hiểu điều này thì khi nghe ai đó nói mình sống ở nơi xa, phản ứng đầu tiên nên là cảm thông chứ không phải trêu chọc.
Điều thứ ba: có những lúc người ta chủ động tìm đến nơi vắng. Người xưa vào núi ở ẩn để giữ cho lòng mình sạch, để đọc sách, để dưỡng thân. Chỗ vắng không chỉ là chỗ thiếu thốn, nó còn là chỗ yên tĩnh mà chốn phố xá không có.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người đi làm, chuyện nhận việc ở vùng sâu vùng xa vẫn diễn ra mỗi năm: giáo viên cắm bản, cán bộ y tế xã, kỹ sư công trình. Trước khi đi, nên tính kỹ và tính thật: đường sá thế nào, sóng điện thoại ra sao, ốm đau thì đi đâu, bao lâu về thăm nhà một lần. Chuẩn bị kỹ thì cái xa bớt đáng sợ đi nhiều.
Với người làm ăn, những nơi từng bị coi là thâm sơn cùng cốc nay có khi lại là cơ hội: đường mở tới đâu, nông sản, dược liệu, du lịch cộng đồng theo tới đó. Nhưng làm ăn ở vùng cao thì phải học tục lệ của người bản địa, hỏi han người có uy tín trong bản, đừng đem lối làm ở phố mà áp xuống.
Trong cách ăn nói hằng ngày, nên giữ ý một chút. Bốn chữ này dùng cho vui giữa bạn bè thì được, nhưng nói ngay trước mặt người quê ở đó thì dễ thành lời chê. Nơi mình thấy heo hút là quê hương của người ta.
Những câu cùng chủ đề
- Khỉ ho cò gáy — chỉ nơi vắng vẻ, hẻo lánh, ít bóng người qua lại.
- Chó ăn đá gà ăn sỏi — vùng đất cằn, làm ăn sinh sống vất vả.
- Rừng thiêng nước độc — nơi rừng núi hiểm trở, khí hậu khắc nghiệt, dễ sinh bệnh.
- Đường đi hiểm trở, nước non cách trùng — lời than về khoảng cách xa xôi trắc trở.
- Đất lành chim đậu — nơi nào dễ sống thì người tìm về, dù xa xôi đến mấy.
- Ở đâu quen đó — sống lâu ở đâu rồi cũng thành thân thuộc với nơi ấy.
Lời kết
Thâm sơn cùng cốc là bốn chữ đo khoảng cách địa lý, chứ không phải thước đo giá trị con người. Ngày nay đường đã mở, sóng đã tới nhiều nơi, cái xa dần hẹp lại. Điều còn lại là thái độ: nghĩ về những vùng đất khuất nẻo bằng sự tôn trọng, và nhớ rằng ở đâu có người sống thì ở đó có một quê hương.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
