Người Việt có nhiều câu chê lòng tham, nhưng “Tham bát bỏ mâm” chê một kiểu tham rất riêng: không phải tham nhiều, mà tham sai chỗ. Người mắc vào nó thường không thấy mình đang tham, chỉ thấy mình đang nhanh tay. Chính vì thế mà câu tục ngữ vẫn còn nguyên giá trị nhắc nhở, kể cả với những người vốn không hề tham lam.
Nghĩa đen: cái bát nhỏ và cả mâm cơm
Bữa cơm truyền thống của người Việt được dọn trên mâm. Cả nhà ngồi quây quanh, giữa mâm là các món chung, mỗi người một cái bát. Cái mâm vì thế là toàn bộ bữa ăn, còn cái bát chỉ là phần nhỏ đặt trong đó.
“Tham bát bỏ mâm” là hành động vơ lấy cái bát rồi bỏ lại cả mâm. Hình ảnh này vô lý một cách rất dễ thấy: cái bát nằm sẵn trong mâm, giữ được mâm là giữ được luôn cả bát, còn ôm mỗi cái bát thì mất phần lớn hơn gấp bội. Người xưa chọn đúng một cảnh quen thuộc trong nhà để cái sai lộ ra ngay, không cần lý luận.
Có chỗ đáng chú ý trong cách dùng chữ: câu tục ngữ không nói “bỏ” theo nghĩa vứt đi một cách cố ý, mà là bỏ mất, đánh mất vì mải lo phần nhỏ. Người trong cuộc không định từ bỏ cái lớn; họ chỉ không nhìn thấy nó.
Nghĩa bóng: cái lợi trước mắt che mất cái lợi lâu dài
Nghĩa bóng của câu này là thói vì món lợi nhỏ, gần, chắc chắn mà đánh mất lợi ích lớn hơn nhiều nhưng ở xa hơn. Nó mô tả một sự thiển cận trong tính toán chứ không hẳn là sự xấu xa trong tâm tính.
Điều làm câu tục ngữ trở nên sâu là ở chỗ nó chỉ ra một cơ chế rất người: cái gì gần thì rõ, cái gì xa thì mờ. Món tiền lời hôm nay đếm được, còn uy tín mất đi thì không ai đưa hoá đơn. Phần hoa hồng của thương vụ này nhìn thấy được, còn chục thương vụ sau lẽ ra sẽ có thì mãi mãi không xuất hiện để mà tiếc. Vì cái mất luôn vô hình, người ta rất dễ tin rằng mình vừa được lời.
Cũng vì vậy, người bị chê là “tham bát bỏ mâm” thường không tự nhận. Trong đầu họ, đó là quyết định khôn ngoan: chớp lấy cái chắc chắn thay vì chờ cái mơ hồ. Câu tục ngữ không phủ nhận rằng cái chắc chắn có giá trị, nó chỉ hỏi lại: cái mình vừa đổi đi có thật sự nhỏ như mình tưởng không.
Nguồn gốc và các dị bản
Không có căn cứ nào cho biết câu tục ngữ này ra đời khi nào hay do ai nói đầu tiên. Đây là lời truyền miệng trong dân gian, giữ được là nhờ hình ảnh mâm cơm quá quen thuộc với mọi gia đình Việt, khiến ai nghe cũng hiểu ngay mà không cần giải thích.
Trong tiếng Việt có vài câu cùng mạch nghĩa, tuy sắc thái khác nhau. “Thả mồi bắt bóng” nói về việc buông cái thật đang có để chạy theo cái hư ảo — nghiêng về sự viển vông. “Tham thì thâm” nói về hậu quả chung của lòng tham. Còn “Tham bát bỏ mâm” nhấn riêng vào sự so sánh sai giữa phần nhỏ và phần lớn. Ba câu bổ sung cho nhau chứ không thay thế được nhau.
Bài học rút ra
Thứ nhất, tập nhìn vào tổng thể trước khi quyết định. Trước một món lợi bất ngờ, câu hỏi hữu ích không phải “mình được bao nhiêu” mà “để có nó, mình đang đặt cái gì lên bàn cân”. Nhiều quyết định trông có lời chỉ vì phần chi phí không được tính vào, đơn giản vì nó không hiện ra bằng con số.
Thứ hai, những thứ khó đo lường thường chính là cái mâm. Chữ tín, mối quan hệ lâu năm, tiếng lành trong nghề, sự tin cậy của người nhà — không thứ nào có giá niêm yết, nhưng chúng là nền để mọi cái bát về sau được đặt lên. Đánh đổi một trong số đó lấy một khoản lợi cụ thể gần như luôn là cuộc trao đổi bất lợi, dù lúc trao đổi thấy rất hời.
Thứ ba, sự vội vàng là bạn đồng hành của kiểu tham này. Người ta hiếm khi bỏ mâm sau khi ngồi nghĩ kỹ; họ bỏ mâm khi bị thúc phải quyết ngay. Vì thế, một thói quen đơn giản mà hiệu quả là dời quyết định lại một khoảng thời gian ngắn khi thấy mình đang bị hối. Cơ hội thật thường chịu được sự chờ đợi, còn cái bẫy thì không.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong buôn bán, đây là câu chuyện của người bán hàng kém chất lượng để lời thêm một chút cho mỗi đơn. Khoản lời ấy có thật và đếm được ngay. Nhưng khách quay lại, khách giới thiệu người quen, tiếng tốt tích luỹ nhiều năm thì mất, và đó mới là cái mâm nuôi sống cửa hàng về lâu dài.
Ở nơi làm việc, kiểu “tham bát” hay xuất hiện dưới dạng giấu một sai sót nhỏ để khỏi bị nhắc nhở. Cái được là tránh một buổi khó chịu. Cái mất là niềm tin của đồng nghiệp khi sự việc vỡ ra, cùng với chi phí sửa chữa lớn hơn nhiều so với lúc đầu. Tương tự là việc nhận công của người khác về mình: được ghi nhận một lần, mất chỗ dựa của cả nhóm.
Trong học tập, quay cóp để qua một bài kiểm tra là ví dụ rõ nhất. Điểm số là cái bát, còn năng lực thật và thói quen tự lực là cái mâm sẽ theo người học suốt về sau.
Trong gia đình, câu tục ngữ ứng vào chuyện tranh chấp tài sản, chia chác thừa kế. Không ít trường hợp giành được phần hơn nhưng mất anh em, để rồi lúc ốm đau, hoạn nạn mới thấy phần đã mất đắt hơn phần đã được. Với con cái, người lớn có thể dạy điều này qua những lựa chọn nhỏ hằng ngày, chẳng hạn giữ lời hứa với bạn thay vì đổi lấy một món vui trước mắt.
Nói vậy không có nghĩa mọi cái lợi gần đều đáng ngờ. Có lúc lấy cái bát là đúng, khi cái mâm thực sự không thuộc về mình hoặc không có thật. Điều câu tục ngữ đòi hỏi chỉ là một phút tỉnh táo để phân biệt hai tình huống ấy.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Tham thì thâm — tham quá mức thì phần mất thường lớn hơn phần được.
- Thả mồi bắt bóng — buông cái đang cầm chắc để đuổi theo cái hư ảo.
- Được voi đòi tiên — có được thứ lớn rồi vẫn đòi thêm thứ không tưởng.
- Tham vàng bỏ nghĩa ai ơi, vàng thì đã hết nghĩa tôi vẫn còn — đổi tình nghĩa lấy vật chất là cuộc đổi chác thiệt thòi.
- Ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau — chọn phần dễ và lợi cho mình, né phần khó, một biểu hiện khác của tính toán ngắn hạn.
- Của phi nghĩa có giàu đâu — cái lợi có được không ngay thẳng thì không giữ được lâu.
Lời kết
“Tham bát bỏ mâm” không nhằm chê ai là kẻ tham lam, mà nhắc rằng con mắt của con người vốn thiên vị những gì ở gần. Người xưa đặt cái bát cạnh cái mâm để mỗi lần nhớ tới câu này, ta có thêm một nhịp dừng trước khi quyết định. Chỉ một nhịp thôi, nhưng nhiều khi đủ để nhìn ra phần lớn hơn đang nằm ngay đó, chỉ vì quá quen thuộc nên bị bỏ quên.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
