Con săn sắt là loại cá nhỏ xíu, sống ở ao đầm, ruộng trũng, bắt được cả rổ cũng chẳng đủ một bữa. Con cá rô thì khác hẳn: thịt chắc, thơm, kho hay rán đều ngon. Người đi câu biết rõ giá trị hai bên nên sẵn sàng móc con săn sắt vào lưỡi câu để nhử con cá rô. Từ hành động rất cụ thể ấy, người xưa để lại câu Thả con săn sắt, bắt con cá rô — một bài học về cách tính toán mà đến giờ vẫn dùng được từng ngày.
Nghĩa đen: chuyện con mồi và con cá
Săn sắt là cá nhỏ, nhiều vô kể ở ruộng nước, trẻ con đi bắt chơi cũng được. Cá rô đồng lớn hơn nhiều, tinh khôn, khó bắt, và là món ăn đáng kể trong mâm cơm nhà quê. Người đi câu "thả" con săn sắt tức là chấp nhận mất hẳn con cá nhỏ đó — nó thành mồi, không lấy lại được — để đổi lấy cơ hội kéo lên một con lớn gấp nhiều lần.
Điểm đáng chú ý là chữ "thả" đứng trước chữ "bắt". Muốn được thì phải mất trước đã, và cái mất ấy là mất thật chứ không phải mất giả vờ. Người nào tiếc con săn sắt, không dám móc mồi, thì cả buổi ngồi bờ ao cũng chỉ về không.
Nghĩa bóng: chịu thiệt nhỏ để lấy cái lợi lớn
Chuyển sang chuyện người, câu tục ngữ nói về khả năng nhìn xa hơn cái trước mắt. Bỏ ra một khoản vốn để mở được đường làm ăn. Biếu bớt lãi cho khách quen để giữ mối lâu dài. Nhường một phần quyền lợi nhỏ trong một cuộc thương lượng để đạt được điều quan trọng hơn nhiều. Người biết thả con săn sắt, bắt con cá rô là người phân biệt được đâu là thứ vặt vãnh, đâu là thứ đáng giá, và đủ tỉnh táo để không đánh đổi ngược lại.
Nhưng câu này còn có một sắc thái thứ hai mà ta không nên bỏ qua. Tuỳ giọng nói, người Việt cũng dùng nó để châm biếm kẻ tính toán quá lộ liễu: bỏ ra chút quà mọn, chút lời ngọt nhằm moi lại món lợi lớn gấp bội. Khi ai đó bỗng nhiên tử tế bất thường, người ta bảo nhau "nó thả con săn sắt để bắt con cá rô đấy". Cùng một câu, hiểu theo hướng khôn ngoan hay hướng vụ lợi là do cái tâm của người làm.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu tục ngữ do dân gian truyền miệng, không rõ ra đời khi nào và do ai đặt. Ta chỉ có thể nói chắc rằng nó sinh ra từ vùng đồng bằng nhiều ao chuôm ruộng trũng, nơi con săn sắt và con cá rô là hai thứ ai cũng biết mặt, biết giá.
Trong lời nói hằng ngày có vài cách nói gần nghĩa mà người nghe hiểu ngay: "thả con tép bắt con tôm", "bỏ con săn sắt bắt con cá sộp". Ý thì một, chỉ đổi tên con cá cho hợp với vùng. Lối nghĩ "chịu mất ít để được nhiều" vốn là kinh nghiệm chung của con người, nhưng cách diễn đạt bằng hình ảnh con săn sắt và con cá rô thì rất riêng của làng quê Việt: mộc mạc, cụ thể, ai nghe cũng hình dung được ngay.
Bài học rút ra
Thứ nhất, phải biết cái gì là săn sắt, cái gì là cá rô. Đây là phần khó nhất. Nhiều người tưởng mình đang thả săn sắt nhưng thực ra đang thả mất con cá rô: bỏ sức khoẻ để kiếm thêm ít tiền, bỏ những năm tháng con còn nhỏ để chạy theo một chức vụ, bỏ chữ tín để lấy một món lời một lần. Trước khi đánh đổi, phải cân cho đúng giá trị hai bên, và nhớ rằng có những thứ mất rồi thì không câu lại được.
Thứ hai, đã thả thì đừng tiếc. Người thả mồi mà cứ nhìn theo tiếc rẻ thì tay run, không kéo được cá. Trong đời sống, ai đã quyết bỏ ra một khoản, nhường một phần, thì nên bỏ cho dứt khoát rồi tập trung vào việc chính. Vừa cho vừa kể lể, vừa nhường vừa hậm hực thì mất cả chì lẫn chài.
Thứ ba, đừng biến sự tính toán thành cái bẫy đặt cho người khác. Ranh giới giữa khôn ngoan và gian trá rất mỏng. Khi cái "con săn sắt" ta thả ra là một lời hứa hão, một món quà kèm điều kiện giấu kín, thì đó không còn là biết tính nữa mà là lừa. Người bị bắt như con cá rô có thể mắc câu một lần, nhưng sẽ không bao giờ đến gần ta lần thứ hai.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, đây là cách nghĩ của người biết đầu tư. Bỏ tiền túi đi học một khoá nghề, dành hai năm làm ở vị trí lương thấp nhưng học được nhiều, chấp nhận giao bớt việc dễ cho người mới để mình có thời gian làm việc quan trọng hơn — tất cả đều là thả săn sắt. Cái lợi chưa thấy ngay, nhưng người kiên nhẫn sẽ thấy.
Trong buôn bán, người bán hàng khôn ngoan sẵn sàng đổi lại món hàng lỗi cho khách mà không cằn nhằn, tặng thêm chút ít cho người mua quen. Khoản đó rất nhỏ so với việc giữ được một khách quay lại suốt nhiều năm và nói tốt về mình với người khác. Ngược lại, người tính đúng từng đồng với khách thường chỉ bán được đúng một lần.
Trong gia đình, câu tục ngữ có một cách vận dụng rất đời thường: nhịn một câu để giữ một mái ấm. Chồng nhường vợ một lời hơn thua, cha mẹ bỏ qua một lỗi nhỏ của con để giữ được sự gần gũi, anh em không tranh nhau phần hơn kém trong một mâm cỗ — cái bỏ đi chỉ là chút thắng thua trong chốc lát, cái giữ lại là tình thân của cả đời. Còn trong việc dạy con, nên cho trẻ tập chờ đợi: nhịn một món quà bây giờ để dành cho thứ đáng giá hơn sau này. Đứa trẻ biết chờ là đứa trẻ đã học được bài học của người đi câu.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Tham bát bỏ mâm — mặt trái của câu trên: tiếc cái nhỏ mà mất cái lớn.
- Được voi đòi tiên — cảnh báo lòng tham không đáy, được rồi vẫn muốn thêm.
- Thả mồi bắt bóng — chê kẻ bỏ cái chắc chắn để chạy theo thứ hão huyền, đối lập hẳn với việc thả mồi có tính toán.
- Muốn ăn cá phải thả câu — muốn có kết quả thì phải chịu bỏ công, bỏ vốn.
- Của một đồng, công một nén — nhắc ta cân cả công sức chứ không chỉ cân giá trị vật chất.
- Năng nhặt chặt bị — ở chiều ngược lại, có những cái nhỏ tích lại thành lớn, không phải cái nhỏ nào cũng nên bỏ.
Lời kết
Câu Thả con săn sắt, bắt con cá rô không dạy người ta ranh mãnh, mà dạy người ta biết cân nhắc và biết nhìn xa. Cái khôn nằm ở chỗ nhận ra đâu là con săn sắt có thể bỏ, đâu là con cá rô phải giữ; cái tâm nằm ở chỗ ta thả mồi để làm ăn ngay thẳng hay để giăng bẫy người khác. Giữ được cả hai thì đó mới là người vừa khôn vừa đáng tin.
