Có những câu tục ngữ đọc lên là bật cười, cười xong lại thấy thấm. Tết đến sau lưng, ông vải thì mừng, con cháu thì lo là một câu như thế. Nó nói rất thật về cảm giác của người đứng mũi chịu sào trong nhà mỗi khi năm cũ sắp hết, mà vẫn giữ được sự trân trọng dành cho nếp nhà.
Nghĩa đen
“Tết đến sau lưng” là cách nói rất gợi. Tết không đến từ đằng trước để ta nhìn thấy mà tiến lại từ phía sau, đến khi quay lại thì nó đã sát ngay bên. Người xưa dùng hình ảnh này để tả cái cảm giác giật mình: mới đó mà đã hết năm.
“Ông vải” là tiếng cổ chỉ ông bà tổ tiên, những người đã khuất trong dòng họ. Trong nếp nhà truyền thống, ngày Tết là dịp con cháu tưởng nhớ và mời tổ tiên về sum họp cùng gia đình.
“Ông vải thì mừng” vì đó là dịp được con cháu nhớ tới, được quây quần trong ý niệm của cả nhà. “Con cháu thì lo” vì phần việc trần gian đổ hết lên vai người sống: lo gạo nếp, lo lá dong, lo áo mới cho trẻ, lo món quà biếu, lo cả những khoản nợ cũ cần thanh toán trước năm mới.
Câu tục ngữ đặt hai vế ấy cạnh nhau, tạo ra một thế đối vừa hóm vừa chua: cùng một cái Tết mà hai bên nhận hai phần rất khác nhau.
Nghĩa bóng
Ý sâu hơn của câu này là: mọi nếp đẹp đều có người phải gánh. Đằng sau một cái Tết tươm tất là bao nhiêu tính toán của người lớn trong nhà. Đằng sau một mâm cơm sum họp là những ngày chạy chợ, những đêm thức khuya.
Câu tục ngữ không hề chê bai việc thờ cúng tổ tiên hay chê Tết. Nó chỉ nói lên một sự thật đời thường mà ai làm chủ gia đình cũng hiểu: niềm vui chung bao giờ cũng có cái giá của nó, và cái giá ấy thường do một vài người lặng lẽ trả.
Đằng sau tiếng thở dài còn có cả sự tự nguyện. Người ta lo nhưng vẫn lo, năm nào cũng lo, vì đó là phần việc của người đang sống đối với người đã khuất và đối với con cháu mình.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ truyền miệng, không rõ xuất xứ và cũng không có tác giả. Riêng chữ “ông vải” là dấu vết của lớp từ cổ, nay ít người dùng trong lời nói hằng ngày, chỉ còn giữ lại trong vài thành ngữ, tục ngữ.
Câu này được kể lại theo nhiều cách hơi khác nhau về số chữ và về trật tự vế, tuỳ vùng và tuỳ người nhớ. Cái lõi thì không đổi: một bên mừng, một bên lo. Không nên khẳng định cách kể nào là gốc, vì tục ngữ vốn không có bản chuẩn.
Bài học rút ra
Thứ nhất, hãy nhìn thấy người đang gánh. Trong nhà, người lo Tết thường là người ít được nhắc tới nhất, vì việc họ làm trôi chảy quá nên hoá vô hình. Một lời hỏi han, một tay đỡ đần lúc dọn dẹp có giá trị hơn nhiều so với lời khen mâm cỗ đẹp.
Thứ hai, lễ nghi cốt ở lòng thành. Nếp nhà nằm ở chỗ con cháu còn nhớ, còn quây quần, chứ không nằm ở chỗ mâm to hay nhỏ. Khi cái lo lấn át cái vui thì bản thân ngày Tết cũng mất đi ý nghĩa ban đầu.
Thứ ba, liệu sức mà làm. Người xưa vốn có sẵn câu nhắc nhau về chuyện này. Sắm Tết vượt quá khả năng để bằng anh bằng em là cách nhanh nhất biến ba ngày vui thành nhiều tháng chật vật sau đó.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Cái lo mà câu tục ngữ nói tới không hề mất đi, chỉ đổi hình dạng. Ngày trước lo gạo nếp lá dong, nay lo vé tàu xe, lo quà biếu hai bên nội ngoại, lo tiền mừng tuổi, lo dọn nhà giữa lúc công việc cuối năm dồn dập.
Cách hoá giải thực tế nhất là chia việc và hạ chuẩn. Chia việc: cả nhà cùng làm, mỗi người một phần, thay vì đổ dồn lên một người. Hạ chuẩn: bớt món, bớt khách khứa hình thức, giữ lại những gì thật sự có ý nghĩa với gia đình mình.
Với cha mẹ trẻ, có thể cho con tham gia sớm — lau lá, xếp mâm ngũ quả, viết thiệp chúc. Trẻ vừa học được nếp nhà, vừa hiểu rằng Tết là thứ do cả nhà cùng dựng lên chứ không tự có.
Cũng cần thẳng thắn: nhiều gia đình ngày nay biến Tết thành cuộc so bì mâm cỗ, quà cáp, khiến người trẻ sợ Tết hơn là mong Tết. Đó không phải cái Tết mà câu tục ngữ muốn giữ. Một cái Tết vừa sức, người lớn còn sức cười, thì phần “mừng” mới thật là mừng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Đói ngày giỗ cha, no ba ngày tết — nói về cách người xưa dồn sức cho những ngày trọng đại trong năm.
- Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ — điểm mặt những thứ làm nên hồn Tết cổ truyền.
- Giàu làm kép, hẹp làm đơn — có bao nhiêu làm bấy nhiêu, đừng gắng sức quá tay.
- Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm — cái tài thu vén chi tiêu trong nhà, rất hợp với những ngày cuối năm.
- Liệu cơm gắp mắm — nhìn phần cơm mình có mà gắp cho vừa, không quá tay.
Lời kết
Câu tục ngữ này hay ở chỗ nó không chê ai. Nó chỉ đặt hai vế cạnh nhau rồi để người nghe tự thấm. Ai đã từng đứng ra lo một cái Tết cho cả nhà đều hiểu vì sao người xưa lại nói vừa thương vừa buồn cười đến vậy.
