Có những thành ngữ chỉ cần đọc lên là thấy ngay cảnh tượng. "Té nước theo mưa" là một câu như vậy: trời đang mưa xối xả, người ta còn múc thêm gáo nước hắt vào. Việc ấy chẳng làm nên chuyện gì lớn, nhưng nói lên rất rõ tính nết của người cầm gáo.
Nghĩa đen
"Té" ở đây là hắt, tạt, đổ nước ra — cách nói quen thuộc của nhiều vùng, cũng chính là chữ "té" trong "té nước" khi tưới rau hay tát nước gàu sòng. Trời đã mưa, đất đã ướt, nước đã ngập lối, vậy mà có người còn té thêm nước ra.
Hành động ấy vô nghĩa nếu xét về công dụng. Nó chẳng giúp cho đất thêm ướt, cũng chẳng cứu được ai. Nó chỉ có một tác dụng duy nhất: làm cho cái ướt trở nên ướt hơn, cái ngập trở nên ngập hơn. Người té nước không tốn công bao nhiêu, vì mưa đã làm gần hết phần việc rồi — họ chỉ góp thêm một gáo.
Chính cái sự "tốn ít công mà góp thêm phần" ấy là chỗ hay của hình ảnh. Người xưa không chọn cảnh ai đó gây ra trận mưa, mà chọn cảnh ai đó lợi dụng trận mưa có sẵn.
Nghĩa bóng
Trong lời ăn tiếng nói, "Té nước theo mưa" được dùng theo hai hướng, đều là chê.
Hướng thứ nhất là chê kẻ thừa lúc người khác gặp nạn mà đổ thêm khó khăn cho họ. Một người vừa mắc lỗi, đang bị cả cơ quan trách móc, thì có kẻ nhân dịp ấy nhắc lại đủ chuyện cũ, thêm thắt vài lời cho câu chuyện nặng thêm. Người ấy không phải người khởi xướng, nhưng đã góp gáo nước của mình vào cơn mưa.
Hướng thứ hai là chê kiểu ăn theo thời cơ. Thấy giá cả đang lên vì một lý do nào đó, có người liền tăng giá theo cho được phần lợi, dù chi phí của họ chẳng đổi. Thấy một phong trào đang rộ, có người liền bám vào để kiếm chút tiếng, chút lợi, chứ không góp gì thật sự.
Điểm chung của cả hai hướng là: người té nước không tạo ra cơn mưa, nhưng sẵn sàng hưởng lợi hoặc trút giận nhờ cơn mưa ấy. Đó là thói cơ hội — không đủ sức và cũng không đủ gan để tự làm nên chuyện, chỉ chờ có sẵn thế rồi nương theo.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là thành ngữ dân gian, truyền miệng, không rõ hình thành từ bao giờ và không gắn với tác giả hay điển tích nào. Chữ "té" cho thấy dấu vết của cách nói phương ngữ, nhưng ngày nay câu này được dùng rộng rãi trên cả nước.
Trong tiếng Việt còn nhiều câu cùng một mạch hình ảnh: nói về việc lợi dụng lúc rối ren mà kiếm phần, hoặc lúc người ta đã ngã còn đẩy thêm. Mỗi câu nhấn một sắc thái khác nhau, nhưng "té nước theo mưa" là câu nhẹ nhàng nhất về hình ảnh mà lại sắc về ý — vì nó phơi ra sự nhỏ nhen hơn là sự độc ác.
Bài học rút ra
Một là, đừng nhân lúc người ta yếu thế mà góp thêm một gáo. Khi ai đó đang bị số đông chỉ trích, việc thêm lời của mình vào gần như chẳng có rủi ro — đó chính là điều khiến người ta dễ làm. Nhưng chính lúc ấy, thái độ của mỗi người mới lộ ra. Người tử tế thì im lặng, hoặc nói một câu cho công bằng; người cơ hội thì tranh thủ té nước.
Hai là, phân biệt giữa nắm thời cơ và ăn theo thời cơ. Nắm thời cơ là thấy hướng gió mà giương buồm, mình vẫn phải có thuyền, có lái, có hàng. Ăn theo là không có gì cả, chỉ bám vào cơn sóng người khác tạo ra để lấy phần. Ranh giới nằm ở chỗ: mình có góp thêm giá trị gì không, hay chỉ góp thêm nước vào chỗ đã ngập.
Ba là, người té nước hôm nay có thể là người bị té nước ngày mai. Không ai giữ mãi được thế thuận. Ai từng quen thói thấy người ngã là đẩy thêm thì đến lúc mình sa cơ, xung quanh cũng sẽ đầy những gáo nước như vậy.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, đây là câu đáng nhớ mỗi khi có đồng nghiệp làm hỏng việc. Cuộc họp rút kinh nghiệm rất dễ biến thành cơn mưa, và ai cũng có sẵn một gáo nước là những chuyện cũ chưa nói ra. Người chín chắn thì chỉ nói đúng phần việc hôm nay, không bới thêm.
Trong mua bán, "Té nước theo mưa" mô tả rất đúng cảnh tăng giá theo tin đồn. Người bán hàng chân chính giữ được giá lúc thị trường xáo động sẽ giữ được khách nhiều năm sau đó, còn người tranh thủ vài ngày thì mất khách cũng ngay sau đó.
Trên mạng xã hội, mỗi lượt chia sẻ thêm vào một câu chuyện đang bị chỉ trích chính là một gáo nước. Người ta thường tự nhủ "mình chỉ nói một câu", nhưng hàng nghìn câu như thế cộng lại mới thành trận lụt. Dừng lại hỏi "mình có biết đầu đuôi không" là cách giữ mình đơn giản nhất.
Trong nhà, cha mẹ nên tránh té nước theo mưa với con: khi con đã bị thầy cô phê bình, đã tự biết mình sai, mà về nhà lại nghe thêm một trận nữa thì phần răn dạy không tăng, chỉ có khoảng cách giữa cha mẹ và con là tăng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Giậu đổ bìm leo — thấy người sa sút thì kẻ khác lấn tới, cùng một thói nhân lúc yếu thế.
- Mượn gió bẻ măng — lợi dụng tình thế sẵn có để trục lợi, sắc thái tính toán hơn.
- Gió chiều nào che chiều ấy — chê kiểu người không có chính kiến, luôn ngả theo phía mạnh.
- Đục nước béo cò — có kẻ được lợi nhờ tình thế rối ren của người khác.
- Thấy người sang bắt quàng làm họ — cũng là thói ăn theo, nhưng bám vào danh phận người khác.
- Ném đá giấu tay — hại người mà không dám nhận, gần với sự hèn trong thói té nước theo mưa.
Lời kết
Cơn mưa thì không ai ngăn được, nhưng gáo nước trong tay mình thì mình giữ được. Thành ngữ "Té nước theo mưa" nhắc ta rằng phép thử về nhân cách thường không nằm ở lúc phải chống lại điều gì lớn lao, mà ở những lúc rất nhỏ: khi hùa theo thì dễ và có lợi, còn đứng yên thì chẳng ai khen. Chọn được đúng ở những lúc ấy mới là chọn.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
