Trong số những câu tục ngữ nói về lao động, Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ có lẽ là câu thẳng thắn nhất. Nó không khuyên nhủ nhẹ nhàng mà đặt hai cảnh đối lập cạnh nhau để người nghe tự thấy. Chính sự thẳng thắn ấy khiến câu nói tồn tại bền bỉ qua nhiều thế hệ.
Nghĩa đen: bốn hình ảnh của một cơ thể lao động
Câu tục ngữ được dựng bằng phép đối rất chặt. Vế đầu là tay làm đi với hàm nhai: bàn tay chịu động vào việc thì cái hàm có cái để nhai, tức là có miếng ăn. Vế sau là tay quai đi với miệng trễ.
Chữ quai ở đây là chỗ nhiều người ngày nay hay hiểu lệch. “Quai” chỉ tư thế buông thõng, khoanh lại, để tay không, không đụng vào việc gì; hình dung đơn giản là hai cánh tay bỏ thõng hoặc khoanh trước ngực trong khi mọi người xung quanh đang làm. Còn trễ là trễ xuống, xệ xuống. Miệng trễ là cái miệng xịu ra vì đói, vì buồn, vì không có gì để đưa vào.
Người xưa không hề dùng chữ “đói” hay chữ “nghèo”. Họ chỉ tả bộ dạng: một bên hàm đang nhai, một bên miệng xịu xuống. Cách tả bằng thân thể ấy khiến câu nói đọng lại rất lâu, vì ai cũng từng nhìn thấy cả hai bộ dạng đó ngoài đời.
Nghĩa bóng: không có lao động thì không có phần
Thông điệp cốt lõi là mối quan hệ nhân quả giữa lao động và thành quả. Miếng ăn không tự rơi xuống; nó là phần trả cho công sức đã bỏ ra. Ai bỏ công thì có phần, ai đứng ngoài thì chịu thiệt, và cái thiệt ấy đến rất nhanh chứ không xa xôi gì.
Câu tục ngữ còn hàm ý về sự công bằng trong một cộng đồng nhỏ. Trong một gia đình, một nhóm thợ, một xóm làng, ai cũng nhìn thấy ai làm gì. Người quen ngồi không sẽ dần bị nhìn bằng con mắt khác, và phần chia cho họ không thể ngang bằng người quần quật cả ngày. Đó không phải sự khắc nghiệt, mà là lẽ thường.
Cần lưu ý một điều để khỏi hiểu cực đoan: câu tục ngữ nói về người có sức mà không chịu làm, chứ không nhằm vào người già yếu, đau ốm hay gặp cảnh ngặt nghèo. Người Việt vẫn có cả một mảng tục ngữ về đùm bọc, thương người, và hai mảng ấy không mâu thuẫn nhau.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian, không rõ tác giả và không có mốc thời gian nào xác định được. Nội dung của nó gắn với xã hội nông nghiệp, nơi công sức bỏ ra và thức ăn thu về nối với nhau rất trực tiếp trong cùng một mùa vụ.
Câu thường được nói gọn còn “tay làm hàm nhai”, dùng như một lời nhắc ngắn. Cũng có nơi nói “tay quai miệng trễ” tách riêng để chê một người lười. Ngoài ra còn gặp cách nói “tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ” đi liền với “có làm thì mới có ăn”, hai câu bổ nghĩa cho nhau trong cùng một mạch khuyên bảo.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là nhận trách nhiệm về phần mình. Trước khi than về hoàn cảnh, hãy xem tay mình đã thật sự làm được bao nhiêu. Rất nhiều tình cảnh khó khăn có phần khách quan, nhưng phần chủ quan luôn tồn tại và đó là phần duy nhất ta điều khiển được.
Bài học thứ hai là lao động nuôi cả lòng tự trọng. Người tự tay làm ra miếng ăn có một sự thanh thản mà người ăn nhờ khó có được. Đi kèm với miếng ăn là tư thế ngẩng đầu, là quyền lên tiếng trong nhà, trong nhóm. Mất thói quen lao động thì mất luôn cả thứ đó.
Bài học thứ ba là đừng để tay quai vì chờ đợi. Có người không lười, nhưng cứ chờ điều kiện thật thuận mới bắt đầu: chờ đủ vốn, chờ hết bận, chờ có người dẫn dắt. Trong lúc chờ, tay vẫn đang quai. Bắt tay vào phần việc nhỏ có thể làm ngay hôm nay luôn tốt hơn một kế hoạch hoàn hảo chưa khởi động.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ngày nay phần lớn người ta không còn cày ruộng, nhưng nguyên tắc thì y nguyên, chỉ đổi hình thức. Trong công việc, người chủ động nhận việc, làm xong việc được giao rồi tìm thêm việc cần làm, luôn tích lũy được nhiều hơn người chỉ làm cho hết giờ. Sau vài năm, khoảng cách giữa hai kiểu người ấy trở nên rất rõ.
Trong gia đình, câu tục ngữ nhắc tới sự chia sẻ việc nhà. Một mái nhà mà mọi việc dồn lên vai một người, còn những người khác quen ngồi không, thì sớm muộn cũng sinh ra ấm ức. Phân công rõ và cùng làm là cách giữ hòa khí bền hơn nhiều lời nhắc.
Trong việc nuôi dạy con, nên cho trẻ làm việc phù hợp với sức từ sớm: dọn bàn ăn, gấp quần áo, tưới cây. Việc nhà không nhằm tiết kiệm sức người lớn, mà để trẻ hiểu bằng trải nghiệm rằng mọi thứ mình đang dùng đều có người bỏ công ra. Đứa trẻ hiểu điều đó sẽ biết ơn và sẽ không ngại việc khi lớn.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Có làm thì mới có ăn — cách nói mộc mạc nhất cho cùng một quy luật.
- Có thực mới vực được đạo — nhắc rằng cái ăn, cái mặc là nền cho mọi chuyện khác.
- Giàu đâu những kẻ ngủ trưa, sang đâu những kẻ say sưa tối ngày — chê thói lười nhác và buông thả.
- Ăn kỹ no lâu, cày sâu tốt lúa — đề cao sự cẩn thận và chăm chỉ trong lao động.
- Tay làm hàm nhai — dạng rút gọn quen dùng của chính câu tục ngữ này.
- Muốn ăn thì lăn vào bếp — nói vui nhưng cùng ý: muốn hưởng thì phải bắt tay vào.
Lời kết
Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ là một câu tục ngữ không cần trang trí. Nó đặt hai bộ dạng cạnh nhau rồi để người nghe tự chọn mình muốn thuộc về bên nào. Cái hay là lựa chọn ấy không diễn ra một lần trong đời, mà lặp lại mỗi sáng, trong từng việc nhỏ mà ta quyết định bắt tay vào hay để đó.
