Có một câu người Việt hay nhắc mỗi khi trong nhà sắp có chuyện hệ trọng: tậu trâu, cưới vợ, làm nhà. Ba việc được xếp cạnh nhau không phải ngẫu nhiên. Đó là ba lần một gia đình phải dốc gần hết vốn liếng, và là ba quyết định mà nếu sai thì phải mang theo rất lâu.
Ba việc lớn của một đời người
“Tậu” là từ dành riêng cho việc sắm những món tài sản lớn: tậu trâu, tậu ruộng, tậu nhà. Không ai nói tậu cái rổ hay tậu con gà. Chỉ riêng chữ ấy đã cho thấy quy mô của việc đang bàn.
Con trâu với nhà nông xưa là công cụ làm ăn quan trọng bậc nhất, cày bừa cả năm trông vào nó. Mua trâu là bỏ ra món tiền dành dụm nhiều mùa, mà lại phải xem cho ra con trâu khoẻ, hiền, đúng tuổi cày. Ngôi nhà thì là chỗ trú của cả gia đình, dựng lên một lần rồi ở mấy chục năm, hỏng chỗ nào cũng khó sửa. Còn việc cưới xin là chuyện gắn bó cả đời, kéo theo hai bên họ hàng, tốn kém và hệ trọng theo cách riêng của nó.
Ba việc ấy giống nhau ở bốn điểm: tốn nhiều tiền, làm ít lần trong đời, khó rút lại khi đã trót, và ảnh hưởng dài lâu tới cả nhà. Người xưa gom chúng vào một câu chính là để đánh dấu nhóm việc cần cân nhắc kỹ nhất.
Vì sao người xưa bảo cả ba đều khó
Cái khó thứ nhất là khó về vốn. Muốn làm được một trong ba việc ấy, một gia đình nông thôn xưa phải tích cóp nhiều năm, có khi phải vay mượn. Sai một lần là mất cả phần dành dụm của nửa đời.
Cái khó thứ hai là khó ở chỗ chọn. Trâu thì phải biết xem, gỗ làm nhà phải biết chọn, đất dựng nhà phải xem thế cao thấp, hướng gió hướng nắng, gần nước gần đường. Việc nào cũng đòi hiểu biết mà người trong cuộc thường chỉ làm một hai lần trong đời, nên không có mấy cơ hội rút kinh nghiệm.
Cái khó thứ ba là khó ở chỗ không làm lại được. Mua nhầm cái nồi thì bỏ, nhưng tậu nhầm con trâu thì mất mùa, dựng nhầm cái nhà thì ở cả đời trong sự bất tiện. Tậu trâu, cưới vợ, làm nhà vì thế là ba việc mà người xưa dặn nhau phải hỏi han cho kỹ, xem xét cho đủ, chớ nghe lời giục mà vội.
Câu nói đầy đủ và cách hiểu ngày nay
Câu này thường được nhắc ở dạng đầy đủ hơn, có thêm một vế nhận xét:
Tậu trâu, cưới vợ, làm nhà
Trong ba việc ấy thật là khó thay
Không rõ ai đặt ra câu này và có từ bao giờ; nó được truyền miệng nên trong lời ăn tiếng nói, thứ tự ba việc đôi khi bị đảo đi cho hợp vần hoặc hợp cảnh. Điều đáng nói hơn là câu nói ra đời trong xã hội xưa, khi người phát ngôn mặc nhiên là người con trai và việc dựng vợ gả chồng do cha mẹ đứng ra lo. Ngày nay, vế giữa nên được hiểu là chuyện hôn nhân của hai người trưởng thành cùng quyết định, chứ không phải một việc “sắm sửa” như hai vế còn lại. Người xưa xếp chung ba việc là vì độ hệ trọng và tốn kém, chứ bản thân câu tục ngữ không hạ thấp ai.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là biết phân loại việc lớn việc nhỏ. Đời người có những quyết định làm hàng ngày và những quyết định làm vài lần trong đời. Dồn sự cẩn trọng cho đúng nhóm thứ hai là cách dùng sức khôn ngoan nhất. Người xưa đã làm sẵn việc phân loại ấy giúp con cháu bằng một câu sáu chữ.
Bài học thứ hai là chuẩn bị trước khi tới lượt. Không ai học xem trâu vào đúng buổi sáng đi chợ trâu. Người khôn ngoan hỏi han, quan sát, tích luỹ hiểu biết từ nhiều năm trước, để đến lúc phải quyết thì đã có sẵn con mắt. Việc lớn không sợ khó, chỉ sợ đến lúc làm mới bắt đầu tìm hiểu.
Bài học thứ ba là chớ làm một mình. Chính vì ba việc ấy khó mà người xưa mới có tục hỏi người có kinh nghiệm: nhờ người biết trâu đi xem trâu hộ, nhờ thợ cả xem gỗ, nhờ người lớn tuổi trong họ bàn giúp chuyện cưới xin. Biết mượn con mắt của người khác cũng là một phần của sự khôn.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Con trâu nay đã được thay bằng những thứ khác: một chiếc xe để chạy dịch vụ, một cái máy cho xưởng nhỏ, một khoản vốn mở cửa hàng. Vẫn đúng nguyên tắc cũ — đó là món tài sản sinh ra thu nhập, nên phải xem kỹ chất lượng, xem cả chi phí nuôi nó về sau chứ không chỉ giá mua.
Việc làm nhà thời nay thành chuyện mua nhà, vay ngân hàng, ký hợp đồng. Cái khó chuyển từ chỗ chọn gỗ chọn đất sang chỗ đọc giấy tờ pháp lý, tính lãi suất, cân đối khoản trả hàng tháng với thu nhập thật. Nhưng bản chất không đổi: một lần quyết, mấy chục năm chịu.
Còn chuyện hôn nhân, phần khó nhất vẫn nằm ngoài tiền bạc. Nó nằm ở chỗ hai người có cùng nhìn về một hướng hay không, có bàn bạc được với nhau khi bất đồng hay không. Đám cưới to nhỏ chỉ là một ngày; phần còn lại mới là cái mà câu tục ngữ gọi là khó.
Những câu tục ngữ cùng chủ đề
- Con trâu là đầu cơ nghiệp — con trâu đứng đầu mọi tài sản của nhà nông, nên tậu trâu là việc lớn.
- An cư lạc nghiệp — có chỗ ở yên ổn rồi mới tính chuyện làm ăn lâu dài.
- Mua trâu xem sừng, mua chó xem chân — mỗi món hàng có một chỗ đáng nhìn, phải biết xem cho đúng chỗ.
- Cẩn tắc vô ưu — cẩn thận từ đầu thì về sau đỡ phải lo.
- Nói trước bước không qua — việc lớn thì chớ vội khoe khoang khi chưa xong.
- Liệu cơm gắp mắm — có bao nhiêu vốn thì tính việc bấy nhiêu, đừng quá sức mình.
Lời kết
Đời sống đã đổi, nhưng số việc lớn trong một đời người thì vẫn ít ỏi như thế. Câu tậu trâu, cưới vợ, làm nhà nhắc ta rằng những lần ấy không nhiều, nên đáng để chuẩn bị lâu, hỏi kỹ và quyết chậm. Việc khó mà làm thong thả thì hoá dễ; việc khó mà làm vội thì cái giá phải trả kéo dài rất lâu.
