Có những câu ca dao chỉ cần đọc lên nửa vế là người nghe đọc nốt được vế sau. Ta về ta tắm ao ta, dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn là một câu như thế. Nó ngắn, mộc, không hoa mỹ, nhưng chạm đúng vào cái tình mà bất cứ ai từng sống xa nhà đều mang theo.
Nghĩa đen: cái ao trước ngõ
Muốn hiểu câu này phải hình dung lại cái ao của làng quê Bắc Bộ ngày trước. Nhà nào cũng có một cái ao, hoặc chung nhau một ao trong xóm. Ao vừa để thả cá, thả bèo, vừa là nơi rửa rau, giặt giũ, và là chỗ tắm mát của cả nhà những trưa hè.
Nước ao không phải lúc nào cũng trong. Sau mấy trận mưa, nước đục ngầu phù sa. Mùa cạn thì váng bèo nổi lớp lớp. Người xưa biết rõ điều đó, nên mới nói thẳng "dù trong dù đục" chứ không tô vẽ. Cái ao nhà không đẹp, không sạch bằng nhiều nơi khác, nhưng nó là của mình.
Về ở đây cũng đáng chú ý. Không phải "ta ra", "ta đi", mà là ta về. Chữ ấy mặc định người nói đang ở đâu đó xa, và cái ao kia là điểm quay lại. Cả câu vì thế có nhịp của một người vừa đi một vòng thiên hạ rồi thủng thẳng trở lại chốn cũ.
Nghĩa bóng: cái của mình thì mình biết
Ao nhà là hình ảnh của tất cả những gì thuộc về mình: quê hương, gia đình, nếp sống, cái nghề cha truyền, cái xóm mình lớn lên. Người xưa nói ta về ta tắm ao ta để khẳng định rằng nơi mình thuộc về có một giá trị mà nơi khác dù hơn đến mấy cũng không thay thế được.
Cái giá trị ấy nằm ở chỗ nào? Ở sự thuộc về. Ở cái ao nhà, ta biết chỗ nào nông chỗ nào sâu, biết bờ nào trơn. Ta không phải giữ ý với ai. Ta không bị nhìn như người lạ. Đó là thứ tự do rất riêng mà người sống ở đất khách hiểu hơn cả.
Vế "dù trong dù đục" mới là chỗ hay nhất. Nó không bảo ao nhà tốt hơn. Nó thừa nhận ao nhà có thể đục, có thể kém, mà vẫn chọn. Đây là một sự lựa chọn tỉnh táo chứ không phải sự khen ngợi mù quáng, và cũng chính vì tỉnh táo mà nó bền.
Nguồn gốc và các cách hiểu khác nhau
Câu này là ca dao truyền miệng trong dân gian, không rõ ra đời lúc nào và do ai đặt, cũng như phần lớn ca dao Việt Nam. Không nên gán nó cho một tác giả hay một giai đoạn cụ thể nào.
Trong lời nói thường ngày, người ta hay dùng gọn nửa câu đầu, "ta về ta tắm ao ta", và người nghe tự hiểu phần còn lại. Có nơi đọc thành "dầu trong dầu đục" thay cho "dù trong dù đục", chỉ là khác biệt về cách phát âm từng vùng, ý không đổi.
Cũng cần nói cho rõ một cách hiểu lệch khá phổ biến: nhiều người mượn câu này để bênh vực thói khép kín, chê bai cái mới, ngại học hỏi bên ngoài. Cách hiểu ấy không đúng với tinh thần câu ca dao. Người nói câu này là người đã đi, đã thấy, rồi mới về. Không ai bảo đừng đi cả.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là biết quý cái mình đang có. Người ta rất dễ nhìn thấy cái hay của nơi khác và chỉ nhìn thấy cái dở của nơi mình. Câu ca dao kéo con mắt ấy về đúng chỗ: cái ao nhà tuy đục nhưng là chỗ mình được là chính mình.
Bài học thứ hai là chấp nhận cái không hoàn hảo. Quê mình có cái nghèo, gia đình mình có cái vụng, nghề mình có cái cực. Chấp nhận rồi mới tính chuyện sửa được. Người nào chỉ chờ một nơi hoàn hảo mới chịu gắn bó thì thường chẳng gắn bó được với đâu.
Bài học thứ ba là giữ gốc trong khi vẫn đi xa. Câu này không cấm ai bước ra ngoài. Nó chỉ nhắc rằng dù đi tới đâu cũng nên còn một chỗ để quay về, và nên giữ chỗ ấy cho tử tế.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người trẻ lên thành phố học và làm việc, câu ca dao không có nghĩa là phải bỏ về quê. Nó nhắc giữ liên lạc với gốc gác: về thăm nhà đều đặn, giữ tiếng nói quê mình, biết chuyện họ hàng làng xóm. Mất những thứ đó rồi thì lúc mệt mỏi sẽ chẳng còn chỗ nào để về.
Với người làm ăn, đây là lời nhắc về việc chăm cái nền của mình. Nhiều người mải chạy theo cơ hội ở nơi xa mà bỏ bê mối quan hệ, khách quen, uy tín đã gây dựng ở chỗ cũ. Đến khi cơ hội kia không thành thì chỗ cũ cũng nguội mất rồi.
Trong việc nuôi dạy con, cha mẹ có thể dùng ý câu này để dạy con biết quê mình ở đâu, ông bà là ai, món ăn nào là món của nhà mình. Đứa trẻ biết mình thuộc về đâu thường vững vàng hơn khi ra ngoài va chạm.
Còn trong chuyện tiêu dùng, mua bán, câu ca dao vẫn được nhắc tới khi nói về hàng trong nước, sản vật địa phương. Điều đáng giữ ở đây là tinh thần ưu tiên cho cái của mình một cách có lý, chứ không phải bênh vực cái kém chỉ vì nó là của mình.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Trâu ta ăn cỏ đồng ta — cùng một ý với câu trên, nói cái quen thuộc của mình vẫn hơn.
- Lá rụng về cội — dù đi đâu, cuối cùng người ta cũng hướng về nơi mình sinh ra.
- Chim có tổ, người có tông — nhắc gốc gác, dòng dõi, chỗ mình xuất thân.
- Anh đi anh nhớ quê nhà, nhớ canh rau muống nhớ cà dầm tương — nỗi nhớ quê gói trong những món ăn giản dị nhất.
- Đất lành chim đậu — nơi yên ổn thì người tìm về, nói mặt bên kia của chuyện chọn chỗ ở.
- Ta về ta tắm ao ta, ao ta có đục cũng nhà ao ta — một cách đọc khác lưu truyền ở vài nơi, giữ nguyên ý gốc.
Lời kết
Ta về ta tắm ao ta, dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn không phải lời khuyên co mình lại. Đó là lời của người đã biết bên ngoài rộng đến đâu mà vẫn chọn quay về chỗ của mình. Ai giữ được cái ao nhà ấy cho sạch sẽ, tử tế thì đi xa bao nhiêu cũng không sợ lạc.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
