Ở xứ mình, có những ngày buổi sáng nắng chói chang mà đầu giờ chiều trời đã đổ mưa trắng sân. Người Việt tóm gọn cảnh ấy trong bốn chữ sớm nắng chiều mưa. Rồi từ chuyện trời đất, câu nói đi thẳng vào chuyện lòng người, thành lời nhận xét quen thuộc về một nét tính cách: thất thường, khó đoán.
Nghĩa đen của câu nói
Nghĩa đen gần như không cần giải thích: sớm là buổi sáng, chiều là cuối ngày; sáng thì nắng, chiều thì mưa. Cả câu tả một ngày mà thời tiết đảo chiều rất nhanh, không theo lối người ta trông đợi.
Điều đáng chú ý là câu này bắt rễ từ khí hậu thật của nước ta. Vào mùa hè, buổi sáng trời quang, đến khoảng xế chiều hơi nước bốc lên tụ thành mây rồi mưa rào một trận, xong lại tạnh. Với nhà nông thì đó là chuyện phải tính hằng ngày: phơi thóc, phơi rơm, gặt hái đều phải canh chừng cái nết đổi thay ấy của trời.
Chính vì quá quen thuộc nên hình ảnh đi vào lời ăn tiếng nói rất tự nhiên. Ai cũng đã từng bị một cơn mưa chiều làm hỏng dự tính buổi sáng, nên khi nghe câu này là hiểu ngay cảm giác bị bất ngờ, bị trở tay không kịp.
Nghĩa bóng — chuyện trời hóa chuyện người
Đem sang chuyện người, sớm nắng chiều mưa tả kiểu tính khí lên xuống nhanh và khó lường. Sáng còn nói cười vui vẻ, trưa đã lặng thinh; hôm nay hồ hởi nhận việc, mai đã chán; vừa mới quả quyết một điều, lát sau lại đổi ý mà không có lý do rõ ràng.
Điểm cốt lõi không phải là chuyện thay đổi. Ai cũng thay đổi, và thay đổi vì có thêm thông tin, có thêm suy nghĩ thì là điều tốt. Câu thành ngữ nhắm vào sự thay đổi không theo quy luật nào, khiến người xung quanh không biết đâu mà lần.
Cũng cần nói cho công bằng: câu này có khi được dùng với giọng thương mến, chẳng hạn khi nói về một đứa trẻ hay hờn, hay về người mình quý mà tính hơi đỏng đảnh. Nó không phải lời kết tội, mà giống một tiếng thở dài pha nụ cười.
Nguồn gốc và các cách nói gần nghĩa
Không rõ câu này có từ bao giờ. Nó là lời nói cửa miệng của dân gian, hình thành từ kinh nghiệm thời tiết chứ không xuất phát từ một áng văn hay một sự kiện nào — nên không nên gán cho nó một xuất xứ cụ thể.
Trong tiếng Việt còn nhiều cách nói gần gũi. Sáng nắng chiều mưa chỉ là một biến thể của chính câu này. Nắng mưa là chuyện của trời lại thiên về chấp nhận lẽ tự nhiên. Cần phân biệt với mấy câu nghe qua tưởng giống: gió chiều nào che chiều ấy nói về thói cơ hội, cố ý ngả theo phía có lợi; thay lòng đổi dạ nói về sự bội bạc trong tình nghĩa. Còn sớm nắng chiều mưa thuần túy nói về tâm trạng và tính khí lên xuống, thường không hàm ý tính toán hay phản bội.
Bài học rút ra
Thứ nhất, cái người khác cần ở ta là sự đoán trước được. Trong làm ăn cũng như trong nhà, người ta không đòi hỏi ta lúc nào cũng vui. Điều họ cần là biết rằng hôm nay đưa ra một đề nghị thì ngày mai câu trả lời vẫn còn giá trị. Sự ổn định ấy tạo nên lòng tin, còn thất thường thì bào mòn lòng tin rất nhanh mà người trong cuộc lại ít khi nhận ra.
Sự thất thường không phải lúc nào cũng do tính xấu. Rất nhiều khi nó đến từ mệt mỏi kéo dài, từ lo lắng chuyện tiền nong, từ giấc ngủ không đủ. Nhận ra gốc rễ thì mới sửa được, chứ tự trách mình khó tính thì không đi tới đâu.
Thứ hai, hãy tách cảm xúc ra khỏi quyết định. Cảm xúc lên xuống là chuyện tự nhiên của con người, không ai cấm được. Nhưng lời hứa, kế hoạch và cách ta đối xử với người khác thì nên giữ cho ổn định. Người trưởng thành không phải là người không buồn, mà là người đang buồn vẫn giữ đúng hẹn.
Thứ ba, đừng vội dán nhãn cho ai. Trước khi nhận xét một người là sớm nắng chiều mưa, thử nghĩ xem mình đã thấy họ trong bao nhiêu hoàn cảnh. Ai cũng có những ngày lên xuống thất thường, và nếu bị chụp cho cái nhãn ấy đúng vào ngày dở nhất thì thật oan.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, một người quản lý hôm nay khen hết lời, mai chê tơi bời cùng một bản kế hoạch sẽ khiến cả nhóm mất phương hướng. Cách chữa đơn giản mà hiệu quả là viết ra tiêu chí trước khi đánh giá: khi đã có thước đo rõ, tâm trạng bớt chen vào được.
Trong gia đình, trẻ con rất nhạy với không khí thất thường của người lớn. Cùng một việc con làm, hôm nay bố mẹ cười xòa, mai lại mắng nặng lời, thì con không học được điều gì đúng sai mà chỉ học cách dò xét thái độ người lớn. Nếp nhà cần vài quy tắc bất biến, ai mệt hay vui cũng vậy.
Với chính mình, một mẹo nhỏ là dời các quyết định quan trọng ra khỏi lúc cảm xúc đang mạnh. Đang giận thì chưa nhắn tin, đang phấn khích thì chưa cam kết. Ngủ một đêm rồi quyết, phần lớn trường hợp sẽ đỡ phải rút lời.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Trước sau như một — nét tính cách ở phía đối lập, khen sự nhất quán.
- No mất ngon, giận mất khôn — nhắc rằng lúc cảm xúc lấn át thì phán đoán khó mà sáng.
- Cả thèm chóng chán — nói về thói hăng lúc đầu rồi bỏ dở, một biểu hiện khác của sự thất thường.
- Gió chiều nào che chiều ấy — chê thói ngả nghiêng theo lợi ích, khác với thất thường vì tính khí.
- Nói lời phải giữ lấy lời — lời dặn giữ cho hành động ổn định dù lòng có lên xuống.
Lời kết
Câu sớm nắng chiều mưa mượn chuyện trời đất để nói chuyện lòng người, và nói một cách nhẹ nhàng chứ không nặng lời. Trời thì ta chịu, còn tính khí của mình thì ta có thể tập cho bớt chông chênh. Chỉ cần giữ cho lời hứa và cách cư xử ổn định, thì dù trong lòng có nắng có mưa, người xung quanh vẫn thấy yên tâm khi ở cạnh ta.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
