Có những câu ca dao đọc lên là người nghe cười ồ, vì thấy đúng quá. Ở đời chẳng biết sợ ai, sợ thằng say rượu nói dai tối ngày là một câu như vậy. Người xưa mở đầu bằng một lời tuyên bố rất hùng hồn, rồi hạ xuống một nỗi sợ nghe chẳng oai chút nào, và chính cái tụt dốc ấy làm nên tiếng cười.
Ở đời chẳng biết sợ ai
Sợ thằng say rượu nói dai tối ngày
Nghĩa đen: cái sợ rất đời thường
Dòng đầu dựng lên tư thế của một người tự tin, từng trải: sống ở đời này chẳng sợ ai cả. Người nghe hẳn chờ đợi dòng sau sẽ nói tới một điều gì ghê gớm.
Nhưng dòng sau lại rẽ sang một hướng hoàn toàn khác. Thứ đáng sợ hoá ra chỉ là một người đã ngà ngà men rượu và cứ thế nói mãi không thôi. Chữ nói dai mới là chỗ nặng nhất của câu, chứ không phải chữ say. Người say nói dai thì câu chuyện chẳng đi tới đâu, hỏi gì cũng vòng lại, nói xong lại nói lại từ đầu, mà bảo thôi thì không chịu thôi. Thêm ba chữ tối ngày nữa là cảnh khổ ấy kéo dài suốt từ sáng đến đêm.
Cái sợ ở đây không phải sợ bị đánh, bị hại. Đó là nỗi ngán ngẩm rất người: bị giữ chân trong một câu chuyện không lối ra, không cãi được vì người kia không còn tỉnh để nghe lí lẽ, mà bỏ đi thì lại ngại mất lòng.
Nghĩa bóng: đáng ngại nhất là người đã mất tự chủ
Câu ca dao nói tới một sự thật giản dị: với người còn tỉnh táo thì mọi chuyện đều có thể bàn, còn với người đã mất tự chủ thì không có cách nào bàn được. Người dữ mà tỉnh vẫn nghe được lí lẽ. Người say thì lời nói không còn đi cùng suy nghĩ, hứa rồi quên, cãi rồi lại cãi, và người đối diện thì bất lực.
Người xưa vốn không cấm chén rượu. Rượu có mặt trong ngày giỗ, ngày Tết, trong bữa cơm đãi khách, trong cuộc gặp bạn bè, và điều đó thuộc về nếp sống bình thường. Cái bị đưa ra cười là sự quá chén và cái đuôi dài lê thê của nó: uống đến mức không còn giữ được lời ăn tiếng nói, rồi bắt cả nhà, cả xóm phải chịu trận.
Rộng hơn nữa, câu này còn chê thói nói dai nói dài nói chẳng ra đâu, kể cả khi người nói hoàn toàn tỉnh. Bao nhiêu cuộc trò chuyện, cuộc họp, cuộc tranh cãi trở nên đáng sợ chỉ vì có người không biết dừng đúng lúc.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian truyền miệng, không rõ tác giả và không rõ ra đời từ bao giờ. Không có căn cứ để gắn nó với một người hay một mốc thời gian cụ thể; nó chỉ đơn giản là điều người bình dân đúc ra từ những gì mắt thấy tai nghe trong làng xóm.
Về lời, các bản sưu tầm chép khá giống nhau, đôi chỗ khác nhau ở cách gọi trong dòng sau. Cùng mạch với câu này, kho tàng ca dao tục ngữ còn nhiều câu bàn về chén rượu và lời nói: có câu chê thẳng người say sưa tối ngày thì chẳng khá lên được, có câu cười cảnh rượu vào lời ra. Riêng thói nói dai thì đã có sẵn một câu rất gọn: nói dài, nói dai, nói dại.
Bài học rút ra
Thứ nhất, giữ được sự tỉnh táo là giữ được thể diện của mình. Trong một cuộc vui, người dừng đúng lúc bao giờ cũng là người ra về nhẹ nhõm nhất. Cái mất khi quá chén không chỉ là sức khoẻ, mà còn là hình ảnh của mình trong mắt người khác, thứ phải rất lâu mới dựng lại được.
Thứ hai, biết dừng lời cũng quan trọng như biết nói. Một ý hay nhắc đi nhắc lại năm lần thì thành ý dở. Người nghe không cãi lại không có nghĩa là họ đồng tình, nhiều khi họ chỉ đang mong cho câu chuyện kết thúc.
Thứ ba, câu ca dao nhắc ta thương những người phải sống cạnh cảnh ấy. Sau tiếng cười là hình ảnh một gia đình tối nào cũng phải nghe, phải dỗ, phải chịu đựng. Người xưa cười cho nhẹ bớt, nhưng cái khổ thì có thật.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong các cuộc gặp gỡ, tiệc tùng, câu ca dao là lời nhắc rất hợp thời: uống có chừng mực, và tuyệt đối không cầm lái sau khi uống. Cái sợ mà người xưa nói tới còn nhẹ; ngày nay một người say ngồi sau tay lái là mối nguy cho cả những người xa lạ trên đường.
Trong công việc, hãy để ý tới thói nói dai của chính mình. Trước khi phát biểu, thử hỏi ý này đã nói chưa, nói thêm thì người nghe được gì. Một cuộc họp gọn gàng là món quà cho tất cả những người có mặt.
Trong nhà, nếu có người thân quá chén, tranh cãi lúc họ đang say là việc vô ích nhất, đúng như câu ca dao đã tổng kết. Hãy đợi lúc người ấy tỉnh táo rồi nói chuyện tử tế, và nếu chuyện lặp lại nhiều lần thì nên tìm sự giúp đỡ đúng chỗ thay vì chỉ trách móc.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Nói dài, nói dai, nói dại — nói mãi thì thế nào cũng lỡ lời.
- Rượu vào lời ra — chén rượu mở miệng người ta ra, và thường mở cả những điều lẽ ra nên giữ.
- Giàu đâu những kẻ ngủ trưa, sang đâu những kẻ say sưa tối ngày — ham vui quá đà thì khó mà khá lên.
- Uốn lưỡi bảy lần trước khi nói — lời dặn cẩn trọng nhất về chuyện ăn nói.
- Bệnh từ miệng vào, vạ từ miệng ra — cái miệng vừa rước bệnh vừa rước hoạ.
- Im lặng là vàng — có những lúc không nói lại là cách nói hay nhất.
Lời kết
“Ở đời chẳng biết sợ ai, sợ thằng say rượu nói dai tối ngày” là câu ca dao vui, nhưng cái vui ấy có hậu ý. Người xưa không lên án chén rượu, họ chỉ chỉ ra rất chính xác cái phiền toái mà người quá chén gieo cho những người quanh mình. Biết dừng ở đúng chén, và biết dừng ở đúng câu, ấy là hai điều nhỏ mà giữ được thì đời nhẹ đi rất nhiều.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
