Trong những câu người Việt hay buột miệng nói mỗi khi thấy ai đó lên voi xuống chó, có câu Số giàu tay trắng cũng giàu, số nghèo chín đụn mười trâu cũng nghèo. Câu này nghe rất xuôi tai, nhưng nếu hiểu không kỹ thì nó lại trở thành cái cớ để buông xuôi.
Nghĩa đen: tay trắng và chín đụn mười trâu
Vế đầu nói tới người số giàu. Tay trắng là không có gì trong tay, không vốn, không của thừa kế. Vậy mà rồi người ấy vẫn gây dựng được cơ nghiệp.
Vế sau nói tới người số nghèo. Đụn là đống thóc lớn chất trong nhà kho hoặc ngoài sân, biểu tượng của sự no đủ ở nông thôn xưa. Trâu là tài sản lớn nhất của nhà nông, vừa là sức kéo vừa là của để dành. Chín đụn mười trâu vì thế là hình ảnh của một gia sản đáng nể. Vậy mà rồi vẫn hết.
Hai con số chín và mười ở đây không phải con số đếm chính xác, mà là cách nói ước lệ chỉ sự nhiều. Đặt cái “không có gì mà thành” cạnh cái “có rất nhiều mà mất”, câu ca dao tạo ra một thế đối lập hoàn chỉnh, gieo vào lòng người nghe cảm giác rằng có một bàn tay vô hình nào đó đang sắp đặt.
Nghĩa bóng: cái nhìn của người xưa về số phận
Câu ca dao phản ánh một quan niệm phổ biến trong dân gian: mỗi người có một cái “số”, và số ấy quyết định chuyện thịnh suy. Quan niệm này ra đời trong hoàn cảnh dễ hiểu. Người nông dân xưa sống phụ thuộc vào thời tiết, mùa màng, dịch bệnh, chiến tranh — những thứ nằm ngoài tầm với. Một trận lụt có thể cuốn sạch cơ nghiệp mấy đời. Không giải thích được, người ta đành gọi đó là số.
Nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì câu ca dao thành lời khuyên nằm chờ vận may, và đó là cách hiểu sai. Đọc kỹ, ta thấy nó không nói “hãy ngồi yên”, mà chỉ ghi nhận một hiện tượng: kết quả cuối cùng của một đời người không tỉ lệ thuận với xuất phát điểm. Có người bắt đầu từ số không mà dựng được cơ đồ, có người thừa hưởng cả gia tài mà vẫn tiêu tan.
Nhìn theo hướng ấy, Số giàu tay trắng cũng giàu lại thành một câu an ủi tích cực cho người khởi nghiệp từ hai bàn tay trắng, và một lời cảnh báo cho người đang ngồi trên đống của sẵn có.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian truyền miệng, không rõ ai đặt ra, không gắn với mốc lịch sử nào có thể kiểm chứng. Chất liệu đụn, trâu cho thấy nó gắn với đời sống nông nghiệp, nhưng đó chỉ là nhận xét về hình ảnh chứ không đủ để xác định niên đại.
Câu được truyền với vài biến thể nhỏ. Có nơi nói chín đụn mười trâu, có nơi nói chín đụn mười bò. Có bản còn thêm vế mở rộng để nhấn mạnh sự vô thường của của cải. Ý chính không đổi.
Cùng mạch quan niệm còn có Giàu tại phận, khó tại duyên hay Trời cho ai nấy hưởng. Nhưng đặt bên cạnh, kho tục ngữ Việt cũng có rất nhiều câu đề cao nỗ lực như Có công mài sắt có ngày nên kim, Tay làm hàm nhai. Sự cùng tồn tại này cho thấy người xưa không tin vào số phận một cách tuyệt đối.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là điểm xuất phát không quyết định điểm kết thúc. Không có vốn liếng ban đầu là một bất lợi thật, nhưng không phải bản án. Rất nhiều người làm nên cơ nghiệp bắt đầu bằng một nghề học được, một mối quan hệ tử tế và tính kiên trì — những thứ không cần tiền để có.
Bài học thứ hai là của cải không tự giữ được mình. Chín đụn mười trâu vẫn có thể hết, nếu người chủ không biết cách quản lý, tiêu pha quá tay, hoặc lao vào những canh bạc lớn. Giữ của khó không kém làm ra của, mà lại ít được nói tới hơn.
Bài học thứ ba là cẩn thận với chữ “số”. Đổ cho số phận là cách dễ chịu nhất để khỏi phải nhìn lại mình. Nhưng phần lớn những gì ta gọi là số thật ra gồm ba phần: hoàn cảnh xuất phát, các quyết định ta đã chọn, và may rủi. Chỉ phần thứ ba là ngoài tầm tay; hai phần còn lại thì có thể tác động được nhiều hơn ta tưởng.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong chuyện làm ăn, câu ca dao nhắc rằng một khoản tiền lớn bất ngờ — trúng số, bán đất, được thừa kế — không tự động biến người ta thành người giàu. Không ít trường hợp sau vài năm lại trắng tay, vì tiền đến nhanh hơn khả năng quản lý tiền. Học cách giữ và làm cho tiền sinh lợi mới là phần khó.
Với người trẻ đang xuất phát từ hoàn cảnh khó khăn, vế đầu của câu ca dao là chỗ dựa tinh thần. Nhưng để nó thành sự thật thì phải bù bằng thứ khác: một nghề vững, thói quen tiết kiệm, sự chịu khó và mạng lưới quan hệ đàng hoàng. Tay trắng mà thành công chưa bao giờ là chuyện tự nhiên xảy ra.
Trong nuôi dạy con, đây là lời cảnh tỉnh cho những gia đình khá giả. Để lại cho con nhiều của mà không dạy con cách làm ra của thì chính là dựng lại cảnh chín đụn mười trâu trong câu ca dao. Dạy con một nghề, dạy con biết giá trị của đồng tiền là món thừa kế bền hơn nhiều.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Giàu tại phận, khó tại duyên — cùng quan niệm về số phận, nói ngắn gọn hơn.
- Con vua thì lại làm vua, con sãi ở chùa lại quét lá đa — nói về thân phận, nhưng do trật tự xã hội chứ không phải do số.
- Miệng ăn núi lở — giải thích rất thực tế vì sao chín đụn mười trâu vẫn có thể hết.
- Có công mài sắt có ngày nên kim — vế đối lại, đề cao sự bền bỉ hơn vận may.
- Sông có khúc, người có lúc — nhắc rằng cảnh ngộ luôn thay đổi.
- Giàu sang nhiều kẻ tới nhà, khó khăn nên nỗi ruột rà xa nhau — hệ quả về tình người khi giàu nghèo đổi chỗ.
Lời kết
Nghe câu Số giàu tay trắng cũng giàu, số nghèo chín đụn mười trâu cũng nghèo, có người rút ra bài học buông xuôi, có người rút ra bài học phải giữ mình. Cách đọc thứ hai đúng với tinh thần của cả kho tàng tục ngữ Việt hơn: xuất phát điểm không nói lên tất cả, và cái quyết định phần lớn kết cục vẫn là những gì ta làm mỗi ngày.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
