Người Việt xưa nay vẫn có nhu cầu tìm một lời trấn an trước những khúc quanh của đời sống, và điều đó không có gì đáng chê. Nhưng dân gian cũng rất tỉnh: bên cạnh niềm tin ấy luôn có tiếng cười dành cho những kẻ lợi dụng nó. Bài ca dao dưới đây là một trong những tiếng cười sắc nhất, được dựng chỉ bằng cách chép lại nguyên văn lời một ông thầy bói.
Số cô chẳng giàu thì nghèo
Ngày ba mươi Tết thịt treo trong nhà
Số cô có mẹ có cha
Mẹ cô đàn bà, cha cô đàn ông
Số cô có vợ có chồng
Sinh con đầu lòng, chẳng gái thì trai
Nghĩa đen: một quẻ bói không sai câu nào
Hãy đọc chậm từng lời phán, sẽ thấy tất cả đều chính xác tuyệt đối — và đều rỗng tuếch.
- “Chẳng giàu thì nghèo” — đời người chỉ có hai khả năng ấy, nói kiểu nào cũng trúng.
- “Ngày ba mươi Tết thịt treo trong nhà” — ba mươi Tết thì nhà nào cũng cố sắm cho được miếng thịt, dù nghèo đến đâu. Lời phán nghe như một điềm lành, thực ra chỉ mô tả một tập quán ai cũng biết.
- “Có mẹ có cha” — người nào chẳng do cha mẹ sinh ra.
- “Mẹ cô đàn bà, cha cô đàn ông” — câu đắt nhất bài, hiển nhiên đến mức phi lý, vậy mà vẫn được phán bằng giọng trịnh trọng của người đang xem quẻ.
- “Có vợ có chồng” — chuyện dựng vợ gả chồng vốn là lẽ thường của đời người.
- “Sinh con đầu lòng, chẳng gái thì trai” — lại một lần nữa liệt kê hết mọi khả năng có thể xảy ra.
Cả bài không có một chữ nào sai. Cũng không có một chữ nào cho biết thêm điều gì.
Nghĩa bóng: cười lối nói dựa
Cái tài của bài ca dao là không hề bình luận. Không có câu nào bảo thầy bói là lừa đảo, không có lời nào khuyên người ta đừng đi xem. Người xưa chỉ chép lại nguyên lời phán, và chính lời phán tự tố cáo mình.
Đây là lối trào phúng dựa vào sự hiển nhiên bị nói ra bằng giọng long trọng. Khi một điều ai cũng biết được phát ngôn như một phát hiện, khoảng cách giữa hình thức và nội dung tạo ra tiếng cười. Càng đọc, giọng thầy càng nghiêm, mà nội dung càng rỗng, nên càng buồn cười.
Bài ca dao nhắm vào lối nói dựa: cách nói bao trùm hết mọi khả năng để không bao giờ bị bắt lỗi. Người phán an toàn tuyệt đối, còn người nghe thì trả tiền để mang về đúng thứ mình đã có sẵn trong đầu.
Nhưng có một mũi kim thứ hai, nhẹ hơn, chĩa về phía người đi xem. Nếu không có người sẵn lòng tin, sẽ không có ai đủ tự tin để phán những câu như vậy. Người xưa không nặng lời với cô gái trong bài — nhu cầu muốn biết trước tương lai là rất người — nhưng vẫn kín đáo nhắc rằng câu trả lời cho đời mình thì không ai nói hộ được.
Nguồn gốc và các dị bản
Bài ca dao lưu truyền bằng miệng, không rõ ai đặt và không rõ có từ bao giờ. Mọi lời gán nó cho một tác giả hoặc dựng nên hoàn cảnh ra đời cụ thể đều không có căn cứ.
Về lời, bài có một số xê dịch nhỏ giữa các bản kể. Có nơi mở đầu bằng “Số cô chẳng giàu thì nghèo” đúng như trên, có nơi lại đọc là “Số cô chẳng giàu thì khó”. Số cặp câu cũng không cố định: vì bài được dựng theo khuôn lặp “số cô…” nên người kể có thể thêm bớt mà mạch vẫn liền. Đây là đặc điểm chung của những bài ca dao trào phúng có kết cấu liệt kê.
Bài này thường được đọc cùng với “Bà già đi chợ Cầu Đông” — cũng một quẻ bói, cũng một lời phán tưởng hay mà hoá ra chẳng để làm gì. Hai bài soi sáng cho nhau: một bài cười lối chơi chữ nước đôi, một bài cười lối nói toàn điều hiển nhiên.
Bài học rút ra
Thứ nhất, hãy phân biệt lời nói đúng với lời nói có ích. Một phát biểu có thể chính xác tuyệt đối mà vẫn vô dụng, nếu nó không loại trừ được khả năng nào, không giúp ta quyết định điều gì. Đây là thước đo rất tốt để nghe mọi lời tư vấn, dự báo, khuyên nhủ.
Thứ hai, cảnh giác với những lời phán không thể kiểm chứng sai. Nếu một nhận định đúng trong mọi tình huống có thể xảy ra, thì nó không cho ta thông tin. Người nói câu đó không mạo hiểm gì cả, còn người nghe thì tưởng mình vừa được biết thêm điều gì đó.
Thứ ba, đời mình do mình định liệu. Điều thú vị là chính dân gian — những người vẫn giữ nếp thờ cúng, vẫn xem ngày lành tháng tốt — lại đặt ra bài ca dao này. Họ không bài bác đời sống tinh thần, họ chỉ phân biệt rạch ròi giữa cái để nương tựa và cái để phó mặc. Người xưa vẫn nói “đức năng thắng số”, nghĩa là cách ăn ở và việc mình làm mới quyết định phần lớn đời mình.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Kiểu “số cô chẳng giàu thì nghèo” xuất hiện nhan nhản trong đời sống hiện đại, chỉ khác lớp áo. Một bản dự báo kiểu “thị trường sẽ biến động, nhà đầu tư nên thận trọng” đúng trong mọi hoàn cảnh, và vì thế chẳng giúp ai. Khi nghe những câu như vậy, hãy hỏi lại: cụ thể là bao nhiêu, trong bao lâu, nếu sai thì sao?
Trong công việc, hãy tự kiểm tra chính mình. Một bản báo cáo viết rằng “doanh thu tăng trưởng tuỳ theo tình hình chung” là một lời nói dựa. Người đọc cần biết con số, nguyên nhân và việc phải làm tiếp theo.
Trong giao tiếp hằng ngày, những lời an ủi kiểu “rồi mọi chuyện sẽ ổn thôi” không sai, nhưng cũng không nâng đỡ được ai. Một câu cụ thể hơn — “ngày mai tôi qua giúp anh dọn nhà” — mới thật sự có sức nặng.
Còn khi bản thân ta đang phân vân trước một quyết định lớn, bài ca dao nhắc rất thẳng: đi hỏi cho biết thì được, nhưng câu trả lời thật sự nằm ở chỗ ta cân nhắc được mất, sức mình tới đâu, và ta sẵn sàng trả giá cho lựa chọn nào.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Bà già đi chợ Cầu Đông” — cũng một quẻ bói, cũng một lời phán khéo đến mức chẳng hứa hẹn gì.
- “Bói ra ma, quét nhà ra rác” — càng hỏi càng ra chuyện phải lo, chẳng bao giờ hết.
- “Thầy bói xem voi” — chê lối chỉ nắm một phần mà dám phán về toàn thể.
- “Nói ba voi không được bát nước xáo” — nói rất nhiều mà không đọng lại nội dung nào.
- “Nói nước đôi” — thành ngữ gọi đúng tên cái lối ăn nói mà bài ca dao đem ra cười.
- “Người tính không bằng trời tính” — nhắc ở chiều ngược lại rằng đời có phần khó lường, nhưng chính vì thế càng phải tự chuẩn bị.
Lời kết
“Số cô chẳng giàu thì nghèo” là bài ca dao trào phúng mà càng đọc càng phục, bởi nó thắng mà không cần đánh: chỉ chép lại lời người ta nói, không thêm một chữ bình luận nào. Bài học để lại thì vẫn nguyên giá trị trong thời buổi ngập tràn lời khuyên và dự báo — hãy nghe cho kỹ, và hỏi xem lời vừa nghe có giúp mình quyết định được điều gì hay không.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
